sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 29 mei 2015

Voordat we naar ons in Toscane gehuurde huisje gingen, verbleven we in een hotel waar we zo’n vijftien jaar geleden ook al eens waren geweest. Het hotel, een villa uit de 15e eeuw, ligt tussen Lucca en Pisa, maar verdere bijzonderheden geef ik liever niet. Wel nog een foto, want dan hoef ik minder woorden te gebruiken om uit te leggen wat een bijzondere plek dit is.

Toen wij indertijd de oprijlaan opreden, was er juist op het grote gazon een bruiloftsfeest. Mooi aangeklede gasten en obers die wijn rondbrachten. En dat alles onder de Italiaanse zon. Net een film van Federico Fellini, zei mijn geliefde. Daar wilden we dus vorige maand nog een keer naar toe.

Nu denkt u natuurlijk dat dit wel een chic en duur hotel zal zijn. Dat is echter niet het geval. De villa is ook nu nog, zo’n vijftien jaar later, in oude staat en de eigenaren hebben kennelijk geen geld om er veel aan te doen. Tussen de afbrokkelende stenen leven nog steeds hagedissen. Naast de kamers zijn er bovendien voor de enkele gasten nauwelijks voorzieningen; een en ander drukt de prijs aanzienlijk. Wel is in het koetshuis een goed restaurant gevestigd waar ook Italianen uit de streek komen eten.

Wie in literatuur is geïnteresseerd, zal zich mogelijk afvragen of wij in Bagni di Lucca verbleven. Die mooie plaats aan de rivier de Lima ligt echter iets noordelijker. Maar de vraag is terecht. Immers wie in literatuur is geïnteresseerd, weet dat Couperus in 1906 in Bagni di Lucca verbleef en daar de in 1908 verschenen novelle Aan den weg der vreugde heeft geschreven, in 1999 verfilmd door Frans Weisz. Deze novelle vertelt de liefdesgeschiedenis van een Italiaanse arts, Aldo Ardo, en een Nederlandse vrouw, door hem Milia genoemd. Het verhaal speelt zich af in een hotel in Bagni di Lucca. Een niet onbelangrijke rol is toebedeeld aan een hagedisje dat Aldo naar zich toe lokt met een fluitje, waarna hij stap voor stap probeert het vertrouwen van het hagedisje te winnen. Tijdens een ruzie trapt Milia het hagedisje dood en dat leidt tot een tragisch einde van wat als een idylle begon.

Maar ik wil het vooral over Heinrich Heine hebben die tachtig jaar eerder, in 1828, Lucca en Bagni di Lucca eveneens heeft bezocht en daarover heeft bericht in zijn Reisebilder, Reistaferelen in de mooie vertaling van Wilfred Oranje. Nu weet ik niet of Couperus de Reisebilder had gelezen maar in het opstel van Heine over De stad Lucca spelen hagedissen eveneens een rol. ‘Met hun schrandere staartjes en spitsvondige oogjes’, schrijft Heine, ‘hebben de hagedissen mij wonderlijke dingen verteld toen ik eenzaam tussen de Apennijnse rotsen rondklauterde’. De opstellen van Heine zijn overigens nauwelijks beschrijvingen van De stad Lucca en I Bagni di Lucca. Heine gebruikt zijn Reistaferelen om zich over van alles en nog wat uit te laten.

Ik kom hierop omdat ik op mijn vakantie naar Italië een nieuwe biografie over Heine van de hand van Rolf Hosfeld had meegenomen.


Uit Rolf Hosfeld, Heinrich Heine, Siedler Verlag, München 2014.

De ondertitel van het boek van Hosfeld, Die Erfindung des europäischen Intellektuellen, laat al zien waarop Hosfeld doelt. Hij noemt Heine ‘der erste moderne europäische Intellektuelle’ die ‘auf überrraschende Weise wieder ein Zeitgenossen geworden ist’. Vanuit die visie heeft Hosfeld een boeiende, bovendien goed leesbare biografie van Heine geschreven. Het uitganspunt van Hosfeld, Heine als ‘ein Deutscher und Jude von Geburt, aber im Prinzip ein Weltbürger’, maakt echter dat de Joodse kant van Heine bij Hosfeld minder goed uit de verf komt. Heine maakt het zijn biografen ook wel erg lastig. Hij provoceert graag en over het jodendom kan hij het spotten evenmin laten. Gelukkig citeert Hosfeld in dit verband Max Brod die over Heine schreef:

Er tat den Schritt aus jüdischem Mittelalter in die Neuzeit, lachend, ja einigermassen leichtfertig, und wusste doch die Kontinuität mit dem einst lebendigen Judentum in sich zu bewahren.

Tot slot de opmerking van Hosfeld dat hij tot zijn verrassing Heine soms als een tijdgenoot ervaart. Daarmee moet je, lijkt me, voorzichtig zijn. Toch had ik een gelijksoortige ervaring toen ik in het boek van Hosfeld het gedicht Die Wanderratten tegenkwam. De kloof tussen rijk en arm, ratten met volle magen en lege, het bestaat helaas nog steeds. En nog steeds ‘verzuipen’ economische vluchtelingen op weg naar landen waar men het beter heeft.

Ik citeer het gedicht De rattentrek in de vertaling van Peter Verstegen (opgenomen in Duitsland, een wintersprookje, en andere gedichten). Onder de aantekeningen bij dit gedicht staat de volgende uitleg:

Het radicaalste politieke gedicht uit Heines laatste periode (…). De magere ratten staan voor de stedelijke arbeiders die in veel Duitse staten hun brood niet meer konden verdienen, zodat ze gedwongen waren uit te wijken naar omringende landen. Tussen 1830 en 1848 waren anderhalf miljoen economische vluchtelingen uit de Duitse landen vertrokken. Maar waar ze ook terechtkwamen, ze vormden een verpauperd proletariaat. Ze worden voorgesteld als de schrik van de bourgeoisie, uit op herverdeling van de welvaart.

De rattentrek:

Onder ratten kom je er tegen
Met volle magen en lege.
De ene soort leeft welbeschermd,
De andere is uitgezwermd.

Voort trekken ze, duizenden mijlen;
Zonder ergens lang te verwijlen
Zwermen ze steeds verder uit,
Door niets in hun grimmige loop gestuit.

Geen berg die ze kan temmen,
Geen zee die ze kan remmen,
En wie er verzuipen of breken hun nek,
Die laten ze achter, maar voort gaat de trek.

(…)

Daar komen de ratten in drommen!
Ze naderen van alom en
O jé, daar hoor ik hun piepen al,
Onoverzienbaar is hun getal.

Het is ervan vergeven!
O jé, dat kost ons het leven!
Magistraat, gemeenteraad
Zijn desperaat, geen weet er raad.

‘Te wapen!’ roept de burgerij,
De zwartrok luidt de klok erbij:
Alsof hun zedelijke grondslag –
Privébezit – al op zijn kont lag.

(…)

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon