sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 24 juni 2011

Ich zeichne das Gesicht der Zeit is de titel van een vorig jaar verschenen bundel met essays, reportages en feuilletons van Joseph Roth. Daarin staan ook Juden auf Wanderschaft uit 1927 en Die Juden in Deutschland, het in 1937 geschreven voorwoord voor de beoogde maar toen niet meer realiseerbare heruitgave van Juden auf Wanderschaft. Beide stukken zijn van centrale betekenis voor de kijk van Joseph Roth op wat hem en zijn medejoden overkwam. Ik scheef daar eerder over in mijn column van 29 april 2009. Een mooie samenvatting geeft Koos van Weringh:

Juden auf Wanderschaft is een uitermate boeiende ‘studie’, waarin getracht wordt de lotgevallen van de Europese joden na de wereldoorlog van 1914-1918 te beschrijven. Roth heeft het dan ook eigenlijk over zijn eigen lotgevallen: geboren in zo’n overwegend Joods stadje, via de Joodse wijk Leopoldstadt in Wenen naar het Oostelijke front en daarna naar Wenen, Berlijn en Parijs. In het westen gevierd als een belangrijk journalist, min of meer geassimileerd, maar met een niet te onderdrukken verlangen naar het verloren land.

In mijn vorige column noemde ik Joodse literatuur het Joodse geheugen. Ich zeichne das Gesicht der Zeit, uit een feuilleton van Joseph Roth, is een variant. Hij voegde daar nog aan toe: Das ist die Aufgabe einer grossen Zeitung.

Eén van onze grote literaire tijdschriften is De Gids. Het bestaat al sinds 1837. Onder de bezuinigingen die dit kabinet vanaf volgend jaar wil doorvoeren, vallen de subsidies aan literaire tijdschriften, in totaal gaat het om € 285.000. De Gids dreigt door het wegvallen van de subsidie in moeilijkheden te geraken. De kaalslag op cultureel gebied als gevolg van dit beleid van de regering is ongehoord, tenzij verstandige en voor de lijn van de geschiedenis gevoelige Kamerleden hieraan nog een halt toeroepen.

Literaire tijdschriften geven aan ontluikend talent een kans om te publiceren en ook wat dieper gravende artikelen over literatuur vinden daarin een plaats. Neem De Parelduiker, een ander tijdschrift dat door de subsidiestop ten onder dreigt te gaan. In De Parelduiker, uitgave 2011/2, staan interessante artikelen over Jacob Israël de Haan. Verder vind je in de laatste twee nummers bijdragen van Els Snick over Joseph Roth. Haar artikelen bevatten nieuwe informatie over de invloed van Amsterdam op diens werk. Ook schrijft ze over Joseph Roth en Marlene Dietrich. Dietrich had in een interview gezegd dat Job haar favoriete boek was en in haar nalatenschap is een manuscript aangetroffen van Stationschef Fallmerayer, het eerste wat langere verhaal dat Joseph Roth in de tijd van zijn ballingschap schreef.

Het stuk van Snick eindigt bovendien met de volgende opvallende passage:

Het vermelden waard is ten slotte hoe het met de verfilming van Job is gelopen. In Hollywood werd het script als te joods beschouwd, en toen de film in 1936 onder de titel Sins of men bij Twenthieth Century-Fox werd uitgebracht, was de Joodse Talmoedleraar Mendel Singer veranderd in een Oostenrijkse katholieke koster, en de setting van het Russische stadje Zuchnow verlegd naar Gossensass in Zuid-Tirol.

Tot zover een – wat lang uitgevallen - aanloop. De artikelen van Snick vormen de aanleiding om in deze column eerst iets te schrijven over de contacten van Joseph Roth met De Gemeenschap, het tijdschrift en de uitgeverij van de jonge en progressieve katholieken vóór 1940, waarna ik in de column van volgende week het verblijf van Roth in Amsterdam zal belichten. Behalve in de biografieën van Bronsen en Von Sternburg valt daarover veel te lezen in een ‘voorloper’ van De Parelduiker, het kwartaalschrift De Engelbewaarder, uit 1979, met als titel Joseph Roth in Nederland (hieruit komt het citaat van Koos van Weringh). Daarnaast is er de uitgave van Kiepenheuer & Witsch uit 1991: Aber das Leben marschiert weiter und nimmt uns mit, Der Briefwechsel zwischen Joseph Roth und dem Verlag De Gemeenschap 1936-1939.

Marlene Dietrich, meent Snick, had het manuscript van Roth kunnen kopen omdat Roth in die tijd steeds dringend geld nodig had. Dat is goed mogelijk want het was eveneens chronisch geldgebrek dat Roth ertoe bracht om in 1936 te kiezen voor De Gemeenschap, een kleine, relatief onbekende uitgeverij, gevestigd in Bilthoven. Querido en Allert de Lange, de twee grote uitgeverijen van exilliteratuur, hadden toen al zeven titels van Joseph Roth gepubliceerd. Roth had steeds hoge honoraria en voorschotten weten te bedingen, er bestand auf exorbitanten Vorschüssen, schrijft Klaus Mann in Der Wendepunkt. Dat lukte hem vooral bij Gerard de Lange. Een van de dingen die Joseph Roth en Gerard de Lange verbond was de alcohol, aldus De Engelbewaarder. Tegenover Gerard de Lange heeft zelfs Joseph Roth, toch een groot en befaamd innemer, het moeten afleggen. Na de dood van Gerard de Lange, 25 juni 1935, werden de contacten met diens uitgeverij zakelijker en daar kwam nog eens bij dat omstreeks dezelfde tijd Querido alleen nog maar drukklare manuscripten van Roth accepteerde.

Roth, die in het Duits schreef en wiens afzetgebied dus voor een groot deel was weggevallen en die vrijwel steeds alle voorschotten al had uitgegeven, kwam in grote financiële problemen. Als gevolg van deze geldzorgen kwam Joseph Roth via Anton van Duinkerken bij De Gemeenschap terecht.

Tekening van Mies Blomsma, gemaakt in Parijs, november 1938.
“Dat ben ik echt; boos, bezopen, maar snugger”, schreef Joseph Roth er zelf bij.

Het contact met Anton van Duinkerken had een voorgeschiedenis. Bij Allert de Lange was in 1934 een merkwaardig boek van Joseph Roth verschenen, Der Antichrist. Het is geen roman maar een verhandeling die vooral in Nederland opzien baarde. Roth, die van Gerard de Lange ook voor dit boek een ruim voorschot had ontvangen, erkende naderhand dat het te haastig was gemaakt: aus Panik habe ich (...) schnell und schlecht geschrieben. Dat is ook wel zo. Het boek past niet goed binnen het oeuvre van Roth. Het versterkte bovendien de indruk dat Roth katholiek zou zijn geworden. Sommigen zagen daarin das Bekenntnis vom “Wunder” seiner Bekehrung. In Nederland dachten sommigen dat ook werkelijk, mede omdat Anton Van Duinkerken voor de Nederlandse vertaling een voorwoord had geschreven.

Alleen Menno ter Braak zag het beter en schreef een recensie die tot de kern doordrong. Ik citeer een belangrijk gedeelte uit zijn recensie:

Zoals bij meer Joodsche schrijvers (ik herinner onder anderen aan wijlen Jakob Wassermann (...), is bij Roth het centrale punt, waarom alles draait, het probleem der gerechtigheid. Men overdrijft niet, als men zegt, dat dit probleem een speciaal Joodsch probleem is en organisch samenhangt met het bestaan van het Joodsche volk in de diaspora; want welk volk is nauwer bij de gerechtigheid betrokken dan het volk, dat zich op het recht moet beroepen als eenige macht tegenover de machtsmiddelen van numeriek sterker volken, bij wie het vaak slechts officieus gastvrijheid geniet? De gerechtigheid is voor de zwakken het eenige argument, waarop zij kunnen steunen tegenover de brute overmacht. Gerechtigheid hangt weer onmiddellijk samen met het geloof, want hoe kan de gerechtigheid, die de zwakken rechtvaardigt, werkelijk gerechtigheid zijn, als zij niet op eeuwige waarden berust? Voor Joseph Roth is het probleem van de gerechtigheid tevens het probleem van de Antichrist.

In mijn column van 27 augustus vorig jaar staat een citaat van Joseph Roth die na het overlijden van Jakob Wassermann schreef: Dennoch sprach er von seiner Heimat mit der Liebe eines Deutschen und mit dem Gerechtskeitsgefühl eines Juden. Daarop zal Ter Braak het oog hebben gehad.

Bij De Gemeenschap verschenen: Die Geschichte von der 1002. Nacht en Die Kapuzinergruft. Wie de briefwisseling tussen Roth en die uitgeverij leest, valt het op hoe groot de financiële nood van Roth moet zijn geweest. Eén keer, in een brief van 26 oktober 1938, doet Roth een beroep op onze gemeinsame katholische Gesinnung maar dat is in een brief vol strijkages en nederige verzoeken van één van Ihrer ärmsten, durch die äusseren Umstände völlig geschlagenen Autor.

Anton van Duinkerken was door en door katholiek maar hij was ook een bon vivant, die, schrijft Bronsen, im Trinken nicht weit hinter Roth zurückstand. Belangrijker is dat Van Duinkerken net als Roth een afkeer had van het nationaalsocialisme. Hij schreef De ballade van den katholiek waarin hij de NSB een opgewonden kliek noemde en sprak van heilgeschreeuw, geleerd bij de barbaren. Joseph Roth heeft dat gedicht in het Duits vertaald.

Toen Roth was overleden, publiceerde het tijdschrift De Gemeenschap naast de van Roth gemaakte tekening van Mies Blomsma een In memoriam amici Joseph Roth van de hand van Anton van Duinkerken:

Stralend van trots zullen later mijn kind’ren hun kind’ren verhalen:
Vader heeft Joseph Roth nog gekend, en zij twee waren vrienden,
Kwamen bijeen en vervloekten in hun verschillende talen
De slechtheid van hun ontluisterden tijd, wiens geest zij niet dienden.


Anton van Duinkerken, getekend door Mies Blomsma

Ook van Anton van Duinkerken heeft Mies Blomsma een tekening gemaakt. Zij was getrouwd met de journalist Gerth Schreiner, die in 1933 Duitsland was ontvlucht. Op 18 mei 1940 benamen zij zich samen het leven.

Delen |

Reacties

Niels Bokhove

woensdag 26 oktober 2016
Een kleine correctie voor een mooi stuk, Leo: de Schreiners pleegden niet op 18 maar op 16 mei zelfmoord.

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon