sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 18 maart 2011

De historicus Tony Judt (1948-2010) neemt ook in The Memory Chalet geen blad voor de mond. The Memory Chalet bevat de gebundelde herinneringen die Judt het laatste jaar van zijn leven heeft geschreven en die eerder in The New Yorker hebben gestaan. Hij leed toen al aan de ernstige spierziekte ALS. The Memory Chalet is nu in Nederlandse vertaling verschenen onder de titel De geheugenhut.

Het is maar goed ook dat Tony Judt in zijn prikkelende en, zeg ik er onmiddellijk bij, soms ook ontroerende herinneringen geen blad voor de mond neemt. Duidelijker dan Judt kan ik het niet zeggen:

Het jodendom is voor mij gevoeligheid voor collectieve zelfbevraging en het vertellen van ongemakkelijke waarheden, dat dafka-achtige talent voor pijnlijkheid en verschil van mening waar we ooit om bekend stonden.


Tony Judt

De herinneringen van Tony Judt houden veel meer in dan de vraag wat het betekent om nu een Jood te zijn. Maar niettemin loopt die vraag als een rode draad door het boek, een vraag waarop, schrijft hij, geen algemeen antwoord bestaat: het gaat er altijd om wat het voor mij betekent om joods te zijn, wat iets heel anders is dan wat het voor mijn medejoden betekent. Judt kijkt naar zichzelf als Jood en als buitenstaander. Het zijn persoonlijke herinneringen met tegelijk een open blik op de wereld om hem heen die hij scherp heeft waargenomen. Het boek geeft daardoor ook een beeld van onze tijd.

Tony Judt is in Engeland geboren als kind van Joodse ouders. Hij is vernoemd naar een nicht van zijn vader, Toni Avegael, die in Auschwitz is vergast. Aan religie werd in het gezin niet veel meer gedaan. Mijn ouders stonden behoorlijk los van de georganiseerde joodse gemeenschap. Wel ging men elke vrijdagavond eten bij de grootmoeder van vaderszijde. Mijn grootvader was een Poolse jood, mijn grootmoeder geboren in een Litouwse sjtetl. Hun smaak was bepaald door de Noordoost-Europese joodse keuken. En, schrijft hij even verderop, na het hoofdgerecht verscheen er trouw een keur aan gestoofde en uitgeperste vruchten, waarbij pruimen en peren een hoofdrol vervulden... Ik heb niet één keer geprobeerd aan mijn Engelse schoolvriendjes uit te leggen wat wij op vrijdagavond aten en wat dat voor mij betekende. Ik denk niet dat ik het zelf wist en zij zouden het nooit begrepen hebben.

Een allesomvattende betrokkenheid bij het linkse zionisme, zo kenmerkt Tony Judt de periode van 1963 tot 1969. Gedurende de zomermaanden werkt hij in een kibboets in Israël. Hij vond het heerlijk. Maar hij zag ook al gauw hoe beperkt de kibboets en de bewoners ervan eigenlijk waren. En hij begrijpt wat het betekende om een ‘gelovige’ te zijn en welke prijs men betaalt voor zo’n intense vereenzelviging en zo’n onwrikbare trouw. Hij zal zich na die jaren nooit meer aan groepsdenken bezondigen.

Over Israël is Tony Judt in de loop van de jaren heel anders gaan denken. In Reappraisals. Reflections on the Forgotten Twentieth Century (De vergeten twintigste eeuw), een verzamelbundel uit 2008, staan twee stukken met zijn opvattingen over de Israëlische politiek. De eerste gaat over de, zijns inziens rampzalige, gevolgen van de Zesdaagse Oorlog. De tweede, Het land dat niet groot wilde worden, verscheen eerder in Ha’aretz. De kritiek van Judt is niet mals. Dat geldt ook voor een ander artikel dat veel opzien heeft gebaard, Israel: The Alternative. Judt publiceerde het in 2003 in The New York Review of Books. Eerst de analyse:

Israeli liberals and moderate Palestinians have for two decades been thanklessly insisting that the only hope was for Israel to dismantle nearly all the settlements and return to the 1967 borders, in exchange for real Arab recognition of those frontiers and a stable, terrorist-free Palestinian state underwritten (and constrained) by Western and international agencies. This is still the conventional consensus, and it was once a just and possible solution.

Once a just and possible solution. Toch niet direct de formulering van iemand die zich steeds anti-Israël heeft opgesteld. Niettemin vielen sommigen in de Joodse wereld Tony Judt hard aan, ook in Nederland. Zij verweten hem zelfs Joods antisemitisme. Dat kwam door de oplossing die hij voorstond. Judt meende in 2003 al dat het te laat was voor een tweestatenoplossing, too many settlements. Als enige oplossing zag hij daarom een binationale staat en dat is dan geen ‘Joodse’ staat maar een open, pluralist democracy. This very idea is an unpromising mix of realism and utopia. Hardly an auspicious place to begin ... But the alternatives are far, far worse. Men hoeft deze oplossing niet te omarmen om te erkennen dat de opvattingen van Judt stof tot nadenken geven. Daarmee plaatst hij zich niet buiten de Joodse gemeenschap.

In De geheugenhut staat een zin die dunkt me een voldoende weerwoord is op het verwijt van Joods antisemitisme:

Toch beantwoord ik de vraag of ik joods ben onveranderlijk en zonder twijfel bevestigend, en ik zou me schamen als ik er anders op reageerde.

Maar Tony Judt blijft het ons moeilijk maken. Zo wil hij niets weten van een bepaalde identiteit. Het lijkt me echter semantiek. Identiteit is een gevaarlijk woord, schrijft hij, het heeft geen hedendaagse betekenis met enig aanzien ... Dit warme bad van de identiteit heeft mij altijd koud gelaten. Ook tekent hij op: Ik heb mijzelf nooit als een geworteld mens beschouwd. Maar dat neemt hij op een andere plaats weer helemaal terug: Ik ben allesbehalve thuisloos, ik ben juist stevig geworteld, maar wel in een aaneenschakeling van contrasterende erfgoederen.

Geworteld in een aaneenschakeling van contrasterende erfgoederen. Een mooie formulering en daar kunnen we het op houden want dat één van die erfgoederen de Joodse is zal Tony Judt niet ontkennen. Als we het maar niet over een warm bad hebben. Judt wil afstand houden. En hiermee raken we aan een thema dat door het gehele boek speelt. We zagen het al toen hij het kibboetsleven in Israël beschreef en de verzuchting slaakte over de prijs die men betaalt voor zo’n intense vereenzelviging. Judt staat graag kritisch aan de zijlijn. Dat hij tot een gemeenschap of een groep zou behoren, daar wil hij liever niet aan.

Hij trekt dat soms ver door. Bijvoorbeeld in het volgende zeker ook prikkelend bedoelde statement: De hedendaagse joden bestaan op een in leven gehouden herinnering. Joods zijn betekent vooral je herinneren hoe het was om joods te zijn. Dat is me te beperkt, net als de hiervoor al aangehaalde formulering: het gaat er altijd om wat het voor mij betekent om joods te zijn, wat iets heel anders is dan wat het voor mijn medejoden betekent. Jood-zijn is, zo zou ik denken, het hebben van dezelfde erfgoederen als je medejoden en daaraan, al is het niet op alle onderdelen, een zelfde betekenis toekennen. Dat is voor mij meer dan een in leven gehouden herinnering.

Ik deel echter de vrees van Tony Judt over de invloed van groepsdenken. Altijd zelfstandig blijven denken, ook als je tot een groep behoort. Kritische Joden als Judt zijn het zout in de pap. Ook Judt geeft om de Joodse traditie. Hij koerst dan vooral op dat zelfstandig blijven denken. Bovenaan citeerde ik al enkele zinnen over collectieve zelfbevraging en over het talent voor verschil van mening waar we ooit om bekend stonden. Twee daarop aansluitende zinnen liet ik nog weg. Die luiden: Aan dat verleden voel ik de schuld van verantwoordelijkheid. Daarom ben ik joods.

Wie zich de vraag stelt wat het betekent om in deze tijd een Jood te zijn, doet er goed aan ook Tony Judt te lezen, die bij het persklaar maken van zijn eerlijke herinneringen, het was maar enkele maanden voor zijn dood, nog optekende: Bij nalezing merkte ik dat ik behoorlijk direct en soms ronduit kritisch ben over degenen van wie ik hou.


Tony Judt, De geheugenhut, Uitgeverij Contact, 2011
Ook zijn andere boeken zijn bij Contact verschenen.
Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon