sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 2 april 2010

Franz Baermann Steiner is lang een onbekend dichter gebleven. En nog steeds is hij slechts in beperkte kring bekend. Zijn gedichten zijn tijdens zijn leven nooit gebundeld. Dat is wel geprobeerd. In 1950 zouden enkele gedichten in een bundel worden uitgegeven en de bundel was zelfs al gezet maar de uitgever raakte in financiële problemen. Ook dat knakte Steiner. Na de dood van Steiner heeft H.G. Adler in 1954 en in 1964 twee kleine gedichtenbundels bezorgd. En sinds 2000 hebben we de verzamelde gedichten (het zijn er ongeveer 300) die door Jeremy Adler, de zoon van H.G. Adler, zijn bijeengebracht. In Nederland heeft Ton Naaijkens in De Gids, jaargang 1994, aandacht gevraagd voor Steiner en tevens een vertaling gemaakt van diens belangrijkste gedicht Gebet im Garten. Van die vertaling maak ik hierna gebruik.

Er zijn altijd vrienden en andere dichters geweest die op het grote belang van Steiner hebben gewezen. Een paar van zulke uitspraken zijn achterin de verzamelde gedichten opgenomen. Iris Murdoch tekende in haar dagboek op: F. vragen om Rilke voor te lezen is als het vragen aan Baudelaire om Rimbaud voor te lezen. Hugo Bergmann schreef dat hij de Duitsers benijdt dat zij een gedicht als Gebet im Garten bezitten. Erich Fried beschouwde Steiner als één van de meest belangrijke en originele Duitstalige dichters van de laatste zeventig jaren. Fried zei dat in 1987. Volgens Jeremy Adler verdient Gebet im Garten naast Celans Todesfuge te staan en erkenning te krijgen als één van de grote gedichten van de Holocaust. Steiners poëzie, schrijft Naaijkens, draagt, net als het werk van Paul Celan, het watermerk van de Holocaust. Met deze mooie formulering ben ik het helemaal eens.

Gebet im Garten (am Geburtstag meines Vaters dem ersten Oktober 1947) is een lang gedicht en ik kan hier dus slechts enkele gedeelten aanhalen. Zonder veel uitleg. Dat doet het gedicht tekort. Maar ook de enkele losse aanhalingen maken, zo hoop ik, al voldoende zichtbaar hoe waardevol het gedicht Gebet im Garten is.

Het gedicht kent drie hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk staat de dichter in een tuin, de avond kondigt zich aan, nu nog in koelere vlagen. Hij denkt aan de dolende schepsels op zee. Dat heeft een reële achtergrond, al vermijdt Steiner elke meer directe verwijzing. In de jaren voor 1948 verhinderde Engeland de Joden die per schip Palestina probeerden te bereiken om daar aan land te gaan. Steiner, die in Engeland een toevluchtsoord had gevonden, denkt aan allen die dolen op zee. / Wanhopen of volhouden op zee. In het gedicht verbinden zich de dolende schepsels op zee met hen die zijn omgekomen: een deel heeft overleefd. Wie het uur doorkwam, / Werd andermaal vertrapt. Het lukt de dichter niet om te bidden. Mijn bidden is me schikken, maar het voldoet niet.

Het tweede hoofdstuk van het gedicht kan wel als een gebed worden gelezen en daarin komen de aangrijpende regels voor:

Ich seh zu meiner linken hand
Das vornehmste, das ich auf erden fand,
Ich seh meines vaters schlichtes, genaues gesicht,
Ich hör der worte leisen klang,
Die er zu der leiseren spricht;
O ihr beiden,
Was musstet ihr erleiden.

Ik zie aan mijn linkerzijde
Het nobelste dat me op aarde verblijdde,
Ik zie mijn vaders bescheiden, strikte gezicht,
Ik hoor de zachte klank van de woorden
Die hij zegt tot haar, die de zachtste was;
O jullie beiden,
Hoe groot was jullie lijden.

De dichter roept ook de andere overlevenden aan om zich als getuigen bij hem te voegen:

Zeugen, zeugen,
Schliesst euch in mein sagen ein, bleibt mir jetzt nah,
Lasst mich in wahrheit sprechen.

Getuigen, getuigen,
Voeg je bij mijn woorden,
Blijf nu aan mijn zijde, Laat me in waarheid spreken.

In het derde hoofdstuk, na het gebed, is het donker, een bries steekt op ...

Über die felder kommt ein frieren her,
Ich sehe meine blumen nicht mehr,
Im dunkel steh ich, und der garten ist leer.

Over de velden komt kou naderbij,
Ik zie mijn bloemen verdwijnen,
In het donker sta ik, ik zie de tuin verkwijnen.

(...)

Sie kamen und gingen im leisen wind.
O welch ein frieren kommt her über die felder.

Ze kwamen en gingen in de zachte bries.
O welk een kou komt nader over de velden.

(...)

Über mein herz ist ein grosses frieren gekommen.
Im dunkel steh ich allein, seh nichts mehr.
Weh ist der friede, oh weh.
Weh ist der friede deiner herrlichkeit. a m e n.

Over mijn hart is een grote kou gekomen.
In het donker sta ik alleen, ik zie niets meer.
Wee de vrede, o wee.
Wee de vrede van jouw heerlijkheid.
Amen.

Het zou goed zijn als ook binnen Joodse kring Steiner eindelijk de aandacht en de erkenning krijgt die hij verdient.

Franz Baermann Steiner, Am stürzenden Pfad, Gesammelte Gedichte, Wallstein, Göttingen, 2000.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon