sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 30 september 2011

Rabbi Nachman is Rosj Hasjana en Kafka is Jom Kipoer, schrijft Rodger Kamenetz in zijn nieuwe boek Burnt Books, Rabbi Nachman of Bratslav and Franz Kafka.

Kafka had de door Martin Buber in 1906 vertaalde en bewerkte verhalen van rabbi Nachman van Bratslav gelezen maar hij was over Buber en diens ‘legendeboeken’ niet erg te spreken. In een brief aan Felice Bauer, januari 1913, gebruikt hij zelfs het woord ‘onuitstaanbaar’. Ook over kabbala heeft Kafka zich negatief uitgelaten. Hij vond het louter bijgeloof en een diepere betekenis zag hij er niet in. Dit alles neemt niet weg dat Kafka hield van de chassidische verhalen die hij in een latere brief aan Max Brod, eind september 1917, ‘het enige Joodse’ noemt ‘waarin ik mij, onafhankelijk van mijn gemoedstoestand, meteen en altijd thuis voel’.

De chassidische parabel heeft bovendien voor een aantal van zijn verhalen model gestaan. Daarvan had Karl Erich Grözinger in zijn boek Kafka und die Kabbala, Das Jüdische in Werk und Denken von Franz Kafka (Eichborn Verlag, Frankfurt am Main, 1992), al eerder de nodige voorbeelden gegeven. Bovendien heeft Grözinger vastgesteld dat Kafka Het Proces, Het oordeel en In de strafkolonie onder de directe invloed van de Hoge Feestdagen had geschreven.

Kamenetz sluit zich in zijn boek daarbij aan. Kamenetz heeft zoveel overeenkomsten tussen rabbi Nachman en Kafka gevonden dat hij meent dat hun verhalen ‘speak to one another in a call and response’. Hij gaat zelfs zover dat hij het kabbalistische concept van reïncarnatie, Gilgul Neshamot, op rabbi Nachman en Kafka toepast.

Rodger Kamenetz, Burnt Books,
Rabbi Nachman of Bratslav and Franz Kafka,
Schocken Books, New York, 2010.
Er is geen portret van rabbi Nachman.
Wel is de stoel bewaard gebleven waarin hij heeft gezeten.

Veel overeenkomsten tussen rabbi Nachman en Kafka. Eén daarvan verklaart de titel, Burnt Books. Kafka had aan Max Brod gevraagd het merendeel van zijn boeken, waaronder Het proces en Het slot, na zijn dood te verbranden. Ook rabbi Nachman wilde dat door hem geschreven boeken werden verbrand. Hij vroeg het aan zijn trouwe volgeling rabbi Simeon die, anders dan Max Brod, aan die wens heeft voldaan. De beweegredenen waren heel verschillend. Bij Kafka zal de doorslag hebben gegeven dat het merendeel van wat hij had geschreven nog onvoltooid was. De teksten waren nog niet definitief. Kafka zocht naar literaire perfectie. Verhalen die hij wel goed genoeg vond, zijn nog tijdens zijn leven gepubliceerd. Daaronder Het oordeel, In de strafkolonie en ook de parabel Voor de wet uit Het proces.

Voor rabbi Nachman lag het probleem niet in de boeken maar in de lezers. Rabbi Nachman was bezorgd over het groeiend ongeloof onder de Joden en hij meende dat zijn boeken verkeerd konden worden uitgelegd. Het waren heilige boeken waarvan de heiligheid wordt aangetast indien verkeerde personen deze boeken op de verkeerde manier lezen. Daarom dienden ze te worden vernietigd.

De laatste jaren van zijn leven zocht rabbi Nachman naar een andere manier om het groeiend ongeloof onder de Joden tegen te gaan en hij vond die in het vertellen van chassidische verhalen, later door rabbi Nathan opgeschreven en in het Hebreeuws en Jiddisj gepubliceerd. ‘Die Geschichten sollten die Kleider der Lehre sein. Sie sollten erwecken,’ tekent Buber op. Rabbi Nachman wilde sceptische oren bereiken, ‘outreach among the Maskiliem’, schrijft Kamenetz. Rabbi Nachman ‘thought Jews had fallen completely asleep and needed tales to awaken them to their souls’. Zo werd rabbi Nachman, in de woorden van Buber, ‘der erste und bisher einzige wirkliche Märchendichter unter den Juden.’

Met zijn verhalen wilde rabbi Nachman de Joden de ogen openen. ‘You may have lost your Jewish soul, but you still have a Jewish mind’. Het was bovendien op Rosj Hasjana 1806 dat rabbi Nachman ‘gives teaching on the power of tales to awaken those who are asleep.’ Voor rabbi Nachman en zijn aanhangers is Rosj Hasjana dan ook één van de belangrijkste feesten. Nog steeds gaan zijn aanhangers met Rosj Hasjana naar Uman in de Oekraïne, waar rabbi Nachman de laatste jaren van zijn leven heeft gewoond en 16 oktober 1810 is gestorven. Het moeten er jaarlijks twintigduizend zijn, schrijft Kamenetz, die Uman tijdens Rosj Hasjana 2008 heeft bezocht.

Rabbi Nachman is Rosj Hasjana en Kafka is Jom Kipoer, vat Kamenetz samen en daar zit wat in. Schuld en straf zijn begrippen die in het werk van Kafka steeds opnieuw terugkeren. Maar er is ook een meer concreet verband te leggen. Een regelmatige synagogebezoeker is Kafka nooit geweest. Wel ging hij elk jaar tijdens de Hoge Feestdagen met zijn vader naar de synagoge, eerst de Pinkassynagoge en later de Alt-Neu-synagoge (die hem veel minder beviel). Jom Kipoer 1912, het viel dat jaar op 21 september, liet Kafka voor de eerste keer verstek gaan en kort daarna schreef hij in één nacht zijn verhaal Het oordeel. ‘Alleen zo kan geschreven worden, alleen in een dergelijke samenhang met zo’n volslagen openen van lichaam en ziel’, noteert hij 23 september 1912 in zijn dagboek. In Het oordeel staat de relatie tussen een vader en zijn zoon centraal. Hier gaat het me om de opmerking van Kamenetz dat in Kafka’s verhaal voor de Joodse lezer doorklinkt wat tijdens Jom Kipoer wordt gezegd: ‘Op de Grote Verzoendag wordt het bezegeld ... Wie leven, wie sterven zal ... Wie door ’t vuur, wie door het water’. Als de vader zijn zoon veroordeelt tot de verdrinkingsdood, schrijft Kamenetz, hoor je de echo van het Unetaneh Tokef.

Kafka’s ‘The Judgment’ carries the feeling tone of Yom Kippur into an entirely secular context. It’s an assimilated story, though: its connection to Yom Kippur can be felt by those who know the feeling, and completely missed by those who don’t.

Er zijn meer teksten van Kafka aan te wijzen die een zelfde benadering rechtvaardigen. De parabel Voor de wet bijvoorbeeld waarvan de eerste regels luiden: ‘Voor de wet staat een wachter. Bij deze wachter komt een man van het land ...’. Er is op gewezen dat Kafka bij een ‘man van het land’ kan hebben gedacht aan een Am ha-Aretz, een persoon die niet veel weet van de Tora. Maar laten we voorzichtig zijn. Kafka heeft ongetwijfeld in zijn werk Joodse thema’s verwerkt en Joodse oren vangen dat op. Hij heeft echter niet voor niets gekozen voor een ‘entirely secular context’. Als je dat vasthoudt, is de formulering van Kamenetz, Kafka is Jom Kipoer, zo gek nog niet. Dit geldt niet voor de gedachte dat de ziel van rabbi Nachman is teruggekeerd in Kafka. Dat is, vriendelijk gezegd, weinig verhelderend. Er ligt niet alleen ongeveer honderd jaar tussen rabbi Nachman en Kafka, er zijn ook wezenlijke verschillen. Voldoende aanleiding tot verdere bespiegelingen. Volgende keer dus meer over het boek van Kamenetz.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon