sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 29 oktober 2010

Een belangrijke gebeurtenis. De briefwisseling tussen Hannah Arendt en Gershom Scholem is verschenen bij de Jüdischer Verlag van Suhrkamp. Met commentaar en uitgebreide noten van de hand van Marie Luise Knott. De briefwisseling beslaat de periode van mei 1939 tot juli 1964. Een constante factor is beider bemoeienis met het werk van Walter Benjamin. Aan inzet en warmte voor vrienden ontbrak het Hannah Arendt noch Gershom Scholem, ook al zal de vriendschap tussen hen na twee diepgaande botsingen opdrogen. Marie Luise Knott laat de vraag open hoe vaak Hannah Arendt en Gershom Scholem elkaar hebben ontmoet. Dat geldt vooral de periode na 1945. Daarom blijft het knagen of persoonlijk contact niet enkele misverstanden uit de weg had kunnen ruimen. Hoe dan ook, de verschillen van inzicht tussen hen beiden waren zeker niet onbelangrijk.

In 1939 woonde Gershom Scholem in Jeruzalem, al sinds 1923. Hannah Arendt woonde in 1939 nog in Parijs. In de loop van 1940 was zij opnieuw gedwongen de wijk te nemen, nu naar Amerika. Walter Benjamin was de jeugdvriend van Gershom Scholem en Hannah Arendt had Benjamin in Parijs ontmoet. Al in haar tweede brief, van 21 oktober 1940, moet Hanna Arendt aan Gershom Scholem schrijven: Walter Benjamin hat sich das Leben genommen. In de laatste zin van haar brief verzucht ze: Juden sterben in Europa und man verscharrt sie wie Hunde. In een uitgebreide brief van een jaar later geeft Hannah Arendt meer details: Der Ausbruch des Krieges hat ihn gleich über die Massen erschreckt. Benjamin pleegde zelfmoord tijdens zijn poging om de grens tussen Frankrijk en Spanje illegaal over te steken. Gershom Scholem zal zijn Major Trends in Jewish Mysticism uit 1941 opdragen aan Walter Benjamin, the friend of a lifetime. Onvermoeibaar onderhouden Gershom Scholem en Hannah Arendt contact met bekenden en uitgevers om de boeken en brieven van Benjamin te verzamelen en uitgegeven te krijgen. En het is typerend dat de vermoedelijk laatste brief van Gershom Scholem aan Hannah Arendt de mededeling bevat dat hij op 21 oktober 1964 in New York de jaarlijkse Leo Baeck-lezing zal houden, over Walter Benjamin. Intussen is er veel gebeurd. We gaan daarom terug naar het begin van de briefwisseling.

In Parijs was Hannah Arendt gaan werken voor de Jeugd-Aliya, opgericht door Henrietta Szold en bedoeld om jonge emigranten voor te bereiden op een bestaan in Palestina. Daarna werkte zij ook voor de Jewish Agency. Het was haar taak de Oostenrijkse en later de Tsjecho-Slowaakse vluchtelingen in Parijs te helpen. Het verbaast dus niet dat Gershom Scholem aanvankelijk in brieven aan derden over Hannah Arendt uit de grond van zijn hart kon schrijven: Sie ist eine wunderbare Frau und ausgezeichnete Zionistin. Gershom Scholem en Hannah Arendt hadden in die tijd bewondering voor elkaar en voor elkaars werk. Gershom Scholem kreeg van Hannah Arendt haar nog niet uitgegeven manuscript over Rahel Varnhagen (dat hij bewaarde waardoor het niet verloren ging) en Hannah Arendt besprak Major Trends in Jewish Mysticism. Maar toen Hannah Arendt in 1945 haar artikel Zionism Reconsidered had gepubliceerd, ontstond de eerste verwijdering. Gershom Scholem was ungewoehnlich tief enttaeuscht.

Toch heeft Hannah Arendt dit artikel en ook andere bijdragen uit diezelfde tijd geschreven vanuit een oprechte bezorgdheid, niet alleen over wat de Joden in Europa ondervonden maar ook over de situatie in Palestina. Hannah Arendt zag Palestina als een legitieme vestigingsplaats voor Joden maar ze verschilde met veel Joodse leiders over de wijze waarop dat zou kunnen worden gerealiseerd. In dit verband is de opvatting van Hannah Arendt over nationale staten van belang. Van nationale staten - en zij dacht daarbij aan het Europa dat zij had moeten verlaten - verwachtte zij alleen maar onheil. Alleen federaties van staten maken het mogelijk, meent Hannah Arendt, dat de toenemende verscheidenheid van mensen en meningen niet wordt platgewalst en de rechten van iedereen, ook van minderheden, worden gewaarborgd. Hannah Arendt voorspelde dat het stichten van de staat Israël op de grondslag van een volgens haar verouderde visie op de nationale staat tot veel narigheid zal leiden. Zoals een blijvende afhankelijkheid van een grote mogendheid met alle risico’s vandien. Ook zal het veel ellende opleveren in de relatie met de Arabieren. Een Joodse staat, aldus Hannah Arendt, is niet levensvatbaar indien niet in enigerlei vorm de samenwerking met de andere bewoners van het land en met de omliggende volkeren is geregeld.

De directe aanleiding voor haar artikel was het besluit van de Amerikaanse zionisten om te streven naar een Joods land dat een volledig en ongedeeld Palestina zal omvatten. Dat schoot Hannah Arendt in het verkeerde keelgat. Jetzt blieben die Araber in der Entschliessung ganz einfach unerwähnt, constateert zij, so dass ihnen offenkundig nichts anderes bleibt, als zwischen freiwilliger Emigration und einer Existenz als Bürger zweiter Klasse zu wählen.

Hannah Arendt besefte heel goed, ze schrijft het met zoveel woorden aan Gershom Scholem, dat zij door haar artikel mogelijk haar laatste zionistische vrienden kwijt ging raken. En inderdaad, ook Gershom Scholem was het in alle opzichten met haar oneens. Op 28 januari 1946 schrijft hij een, wat Hannah Arendt noemt, bitter-boze brief. In een tijd van bedreiging verlangt Gershom Scholem een onvoorwaardelijk ja tegenover een Joodse staat. Maar laat ik Gershom Scholem zelf aanhalen: Ich kann es den Juden nicht uebelnehmen, wenn sie auf progressive Theorien, die von niemand anderem praktiziert worden sind, keine Ruecksicht nehmen ... Die Araber haben noch keiner einzigen Loesung zugestimmt, ob nur foederativ, staatlich oder binational, wenn sie mit juedischer Einwanderung verbunden ist. Und ich bin ueberzeugt, dass die Auseinandersetzung mit den Arabern auf der Grundlage eines fait-accomplis wie partition viel leichter sein wird als ohne sie.

Hannah Arendt antwoordt Gershom Scholem op 21 april 1946. De toon van haar brief bevalt Gershom Scholem niet. Die toon sluit elke discussie uit, meent hij. Daar zit wel iets in. De stijl van Hannah Arendt is inderdaad vaak nogal betogend en diplomatiek is ze zeker niet. Ze mist elke gematigdheid in het discours. Maar ze maakt wel altijd glashelder wat ze bedoelt en het is oprechte betrokkenheid die haar tot haar opvattingen brengt. In haar antwoord aan Gershom Scholem beklemtoont ze haar artikel te hebben geschreven aus einer nahezu panischen Angst um Palaestina. Hannah Arendt voelt zich door Gershom Scholem zwaarder aangevallen, als recht und billig war.

Het uitgangspunt van Hannah Arendt komt mij juist voor. Trefzeker en nog steeds actueel formuleert ze dat het een illusie is te denken dat als met de Arabieren geen samenwerkingsverband tot stand komt, de Joden in Palestina vrij van antisemitisme kunnen leven. Gershom Scholem stelt daartegenover een politieke werkelijkheid, namelijk de noodzaak van een Joods thuis en het onwrikbare en afwijzende standpunt van de Arabieren. En hij kon in de praktijk van het Midden-Oosten weinig met de opvatting van Hannah Arendt: Was tot ist, ist die Nation oder besser der Nationalstaat als Organisation von Voelkern.

Hartverscheurend is wat Hannah Arendt aan het eind van haar brief van 27 november 1946 schrijft: My heart goes out to you – das heisst, da es keinen pass braucht und kein Geld und keinen “Urlaub”, hat es sich ein ticket genommen und segelt friedfertig in der Touristenklasse nach Palaestina. Sie werden sich dann in Haifa an den Hafen stellen und dafuer sorgen, dass man es nicht an Land laesst. Maar de briefwisseling stokt nog niet. Ook wij gaan dus volgende week verder.

Delen |

Reacties

Fred van Keulen

maandag 1 november 2010
Hartelijk dank voor de prachtige en goed leesbare samenvatting!

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon