sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 26 augustus 2016

November 1924 maakt Joseph Roth, nog maar net toegetreden tot de redactie van de Frankfurter Zeitung, een reis naar Galicië, zijn geboortestreek. De 20e van die maand staat er al een verslag in de krant: Leute und Gegend, in de Nederlandse vertaling van Huib van Krimpen Mensen en streek. Die Nederlandse vertaling is opgenomen in de keuze uit het journalistieke werk van Roth die Koos van Wehring in 1981 bij Allert de Lange heeft laten verschijnen. De reportage eindigt zo:

Galicië ligt in een voor de wereld verloren eenzaamheid en is toch niet geïsoleerd; het is verbannen, maar niet afgesneden; het heeft meer cultuur dan de gebrekkige riolering zou doen vermoeden; veel wanorde; maar nog meer vreemdheid. Velen kennen het uit de oorlog, maar toen hield het zijn aangezicht schuil. Het was geen land, het was etappeplaats of front. Maar het heeft zijn eigen vreugde, zijn eigen liederen, zijn eigen mensen en zijn eigen glans: de droefgeestige glans van de geminachte.

In deze reportage klinkt al door wat in het in 1927 verschenen essay Juden auf Wanderschaft een van de centrale thema’s zal zijn: liefde voor zijn in het westen geminachte geboorteland. Maar, schrijft Roth in zijn voorwoord, voor degenen die de Oost-Joden minachten, is zijn boek niet geschreven. Het is geschreven voor hen die ‘fühlen, dass sie vom Osten viel zu empfangen hätten’.

De aanhaling is in het Duits omdat tot nu toe Juden auf Wanderschaft nog niet was vertaald. Binnenkort verschijnt echter bij Uitgeverij Bas Lubberhuizen een Nederlandse vertaling van de hand van Els Snick onder de titel Joden op drift. Op 2 oktober wordt deze vertaling gepresenteerd tijdens een bijzondere middag over Joseph Roth in het Amsterdamse Goethe-Institut. Die duurt van 14.00 tot 17.00 uur, zodat de avonddienst van Rosj Hasjana nog te halen moet zijn.

Els Snick heeft de laatste tijd bepaald niet stilgezeten. Eerder dit jaar al verscheen haar vertaling van het romanfragment Aardbeien bij de uitgeverij Het huis met de drie gedichten. Een leuke kleine uitgeverij die sinds vorig jaar drie boeken heeft gepubliceerd. Naast Aardbeien ook Kafka’s verhaal Vor dem Gesetz / Voor de wet (tweetalig) en Heimwee, kwatrijnen over onrust, twijfel en heimwee, van Jacob Israël de Haan. In mijn column van 30 maart 2012 heb ik een aantal verhalen genoemd die goed zouden passen in een serie met mooi uitgegeven boekjes van onze belangrijkste Joodse schrijvers. Misschien kan Het huis met de drie gedichten iets met mijn suggestie doen. Van Joseph Roth zou ook Die Büste des Kaisers in aanmerking kunnen komen. Antiquariaat Die Schmiede heeft dit prachtige verhaal in 1994 uitgegeven. Met tekeningen van Kurt Löb. Die bijzondere, eenmalige uitgave zou als voorbeeld kunnen dienen voor een Nederlandse vertaling.

Terug naar Aardbeien, een roman waaraan Roth in 1929 is begonnen maar die hij nooit heeft afgemaakt. Het is bij een romanfragment gebleven dat eerst na de oorlog is teruggevonden. Het fragment begint zo: ‘De stad waar ik geboren ben, ligt in het oosten van Europa, in een grote, dunbevolkte vlakte.’ Dus moet Brody voor die stad model hebben gestaan want op 2 september 1894 is Roth in die plaats in Galicië geboren. Maar die conclusie is eigenlijk te vlug door de bocht want de ‘mythomaan’ Roth heeft steeds andere plaatsen genoemd waar hij zou zijn geboren. Vaak heeft hij Schwaby als zijn geboorteplaats aangewezen. Bovendien schreef Roth romans en daarin komen plaatsen voor die naar Brody zijn gemodelleerd, dat wel, maar natuurlijk niet zonder meer een-op-een. Het geldt ook voor Aardbeien.

Voor een realistisch beeld van Brody kan men het gelijknamige boek van Börries Kuzmany uit 2011 raadplegen, uitgegeven door Böhlau Verlag. Het bevat een schat aan informatie. Brody, indertijd behorend tot Oostenrijk-Hongarije, was een grensplaats ten oosten van Lemberg. Na Brody begon Rusland. In 1900 telde Brody 17.361 inwoners, van wie 11.912 Joden waren. Aardbeien is inderdaad zo’n grensplaats, al lijkt deze in het romanfragment aan de Russische kant te liggen en spelen de Joden in die plaats geen centrale rol. Er is, de liefhebbers van Roth zullen het herkennen, een station en een kasteel met een graaf. Kuzmany geeft in zijn boek bovendien een voorbeeld waaruit kan worden afgeleid dat Brody wel degelijk mede model heeft gestaan voor de plaats waar Aardbeien zich afspeelt. “Sinds jaar en dag was er bij ons”, schrijft Roth, “een klein park waarin kastanjebomen bloeiden.” En hij vervolgt:

In het midden van het park stond een houten bouwsel met een scheve gevel en op de top van het dak een windwijzer. Ook deze windwijzer had geen enkele functie. De wind drong nooit door het dichte bladerdak van de kastanjebomen heen. De windwijzer had niets te doen.
(…)
In feite vervulde het gebouw een heel andere functie. Eigenlijk was het een paviljoen waar verfrissingen te krijgen waren, zoals ijs en sodawater, met of zonder siroop, en dat werd opengehouden door een mooie, weelderige, blonde vrouw, bij wie ik en vele anderen de liefde hebben geleerd. Het sodawater dat ze schonk moet van een bijzondere soort zijn geweest, of het moet aan de jonge mannen uit mijn streek hebben gelegen.
Ons paviljoen was regelmatig gesloten op uren dat je het niet verwacht zou hebben.

Dit fragment moet voldoende zijn om van rasverteller Joseph Roth te houden en ook Aardbeien te kopen. Ik heb dit fragment echter vooral gekozen omdat het aantoont dat Brody inderdaad mede voor Aardbeien model heeft gestaan, want Kuzmany heeft ontdekt dat er in Brody in het park aan de Neustädtermarkt inderdaad een paviljoen was en dat in het begin van de vorige eeuw zich daar ook een ‘Uhrturm’ bevond. Hij heeft zelfs een plaatje daarvan afgedrukt.

Uit het boek van Kuzmany over Brody wil ik hier nog iets aanhalen. Kuzmany vermeldt dat ook andere schrijvers Brody in hun romans en verhalen hebben beschreven. Agnon bijvoorbeeld maar ook Scholem Alejchem (zie over een kennismaking tussen hem en een jonge Roth mijn column van 15 maart 2013). Als vanuit Rusland de Oostenrijkse grensplaats Brody wordt bereikt, het verhaal speelt in het begin van de vorige eeuw, laat Scholem Alejchem Motl, der Sohn des Kantors, het volgende zeggen:

Wisst ihr, wohin wir geraten sind? Nach Brody! Ich glaube wir sind schon in der Nähe von Amerika. Eine schöne Stadt, dieses Brody. Die Stadt, die Strassen, die Leute, alles ist ganz anders als bei uns. Nicht einmal die Juden ähneln denen bei uns. (…) Aber ihre Sprache – ach die Sprache! Deutsch nennt man sie.

En dat brengt mij op het gymnasium dat Roth in Brody heeft bezocht. Achter in het boek van Kuzmany staan de gegevens van de scholieren die op dat gymnasium zaten. Roth ging in 1905 naar het gymnasium en hij was toen een van de 243 Joden die deze school bezochten. De Joden vormden de grootste groep van de in totaal 620 scholieren. Toen Roth aan zijn middelbare school begon, was de voertaal Duits. Dat veranderde met ingang van het schooljaar 1907/08. Jaar voor jaar werd daarna het onderwijs niet meer in het Duits maar in het Pools gegeven. Roth deed in 1913 eindexamen, de voorlaatste keer dat dit nog in het Duits kon.


Gymnasium Brody. Voor het gymnasium
staat een beeld met beroemde leerlingen
en leraren, onder wie Joseph Roth
(Wikipedia)

De onvermoeibare Els Snick heeft dit jaar nog een boek gepubliceerd, Duitsland op het spoor, uitgegeven bij Lubberhuizen. Zij was naar Duitsland gegaan om ‘Joseph Roth achterna te reizen’ en wilde vooral ontdekken ‘hoe het is om geen eigen huis te hebben maar te trekken van hotel naar hotel, om met portiers, kelners, kamermeisjes en reizigers uit de hele wereld je dagelijks leven te delen’. Een aanvulling dus op de door haar vertaalde en in 2014 ook bij Lubberhuizen onder de titel Hotelmens verschenen bundel reportages en brieven. Snick begon haar reis in Berlijn en ik was natuurlijk meteen geïnteresseerd, want ik schreef zelf al eens over Joseph Roth in Berlijn. Zie mijn column van 15 juli 2011. Snick brengt helaas weinig nieuws en dat komt omdat haar ‘plannen werden doorkruist’. Zij kwam onderweg haar ‘eigen geschiedenis tegen’. Roth en haar eigen geschiedenis heeft ze fraai in elkaar laten overgaan maar daardoor is Roth nogal ondergesneeuwd. Natuurlijk is het aardig te lezen dat Snick in Goslar in hotel Niedersächsischer Hof is gaan logeren omdat Roth, op Harzreise voor de Frankfurter Zeitung, daar ook heeft gelogeerd. Vanuit dit hotel schreef hij op 20 november 1930 een brief aan Stefan Zweig. Die brief staat in de gepubliceerde correspondentie. Roth klaagt daarin onder andere over zijn financiële situatie maar verblijft wel in het net geopende, luxueuze hotel Niedersächsischer Hof. In Hotelmens had Snick een verhaal Het hotel opgenomen dat Roth op 23 november 1930 in de Frankfurter Zeitung had gepubliceerd en bij herlezing ‘stelt zij vast’, dat die tekst in hotel Niedersächsischer Hof moet zijn geschreven. Zij herkent ligging en interieur van het hotel. Dat is het dan. Voor liefhebbers van Roth bevat dit overigens sympathieke boek inderdaad maar weinig nieuws.

Snick bezoekt in haar reis door Duitsland ook haar kennissen ‘Koos en Kathinka’ die in Keulen wonen en elkaar door Joseph Roth in Amsterdam hebben leren kennen. Achternamen noemt ze niet maar het gaat natuurlijk om Koos van Wehring en Kathinka Dittrich, de vroegere directeur van het Goethe-Institut. Koos van Wehring kwam in het begin van deze column al ter sprake en ik haal hem hierna weer aan in verband met de komende vertaling van Juden auf Wanderschaft.


Joseph Roth, Joden op drift, vertaling Els Snick,
Uitgeverij Bas Lubberhuizen, Amsterdam 2016,
(nog niet verschenen)

Koos van Wehring heeft Juden auf Wanderschaft mooi samengevat in het boekje Joseph Roth in Nederland uit 1979.

Juden auf Wanderschaft is een uitermate boeiende ‘studie’, waarin getracht wordt de lotgevallen van de Europese joden na de wereldoorlog van 1914-1918 te beschrijven. Roth heeft het dan ook eigenlijk over zijn eigen lotgevallen: geboren in zo’n overwegend Joods stadje, via de Joodse wijk Leopoldstadt in Wenen naar het Oostelijke front en daarna naar Wenen, Berlijn en Parijs. In het westen gevierd als een belangrijk journalist, min of meer geassimileerd, maar met een niet te onderdrukken verlangen naar het verloren land.

Naast Job is Juden auf Wanderschaft Roth’s mooiste getuigenis van zijn Joodse afkomst en van zijn vaderland in Oost-Europa. Het boek is een liefdesverklaring aan de Joden.

Ook in Juden auf Wanderschaft heeft ‘das jüdische Städtchen’ geen naam. Maar ‘das jüdische Städtchen’ lijkt sterk op Brody. Joseph Roth beschrijft een kleine stad met 18.000 inwoners van wie 15.000 Joden (een beetje Jiddisje overdrijving mag wel). 8.000 van hen leven van de handel, als marskramer, anderen oefenen de meest verschillende beroepen uit. De stad heeft een marktplaats en een station waar eenmaal per dag een trein langskomt. Er zijn twee kerken, een synagoge en veertig kleine gebedshuizen waar men ook de Tora en Talmoed bestudeert. Ontroerend is de beschrijving van de arme Jood die net zo weinig geld heeft als zijn antisemitische vijanden. Maar hij leeft anders. Hij hongert en spaart want zijn kinderen moeten naar school om onderwijs te volgen en op sjabbesavond eet hij alsof hij welvarend is. Hij speelt de welvarende.

Het is maar goed, zo merk ik terzijde op, dat Roth op het gymnasium nog onderricht in het Duits heeft gehad zodat hij in Juden auf Wanderschaft kan schrijven:

Voor de Oost-Joden is Duitsland nog altijd het land van Goethe en Schiller, van de Duitse schrijvers, die iedere leergierige Joodse jongeling beter kent dan de gymnasiast die tegenwoordig achter het hakenkruis aanloopt.

Voor mij is Juden auf Wanderschaft vooral zo interessant en belangrijk omdat Roth met dit boek een brug heeft willen slaan tussen het oosten waar hij was geboren en het westen waar hij terecht was gekomen. In zijn boek laat hij zien dat in zijn tijd veel Europese Joden waren vastgelopen tussen heimwee en hoop. Ook Joseph Roth. Zijn in 1937 geschreven maar toen niet meer gepubliceerde ‘Vorrede zur neuen Auflage’ eindigt niet erg optimistisch.

Juden auf Wanderschaft is echter geen homogeen, eenduidig boek. Het is door Roth samengesteld uit verschillende, eerder gepubliceerde journalistieke stukken. Het is goed mogelijk naar eigen gading bepaalde passages naar voren te halen, vooral als men het boek leest vanuit hedendaagse optiek. Als dat gebeurt, dreigt het boek te worden misverstaan. We zullen zien.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon