sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 16 november 2012

De lezers van de Volkskrant hebben vorige week De gedaanteverwisseling van Kafka ontvangen, als eerste in de reeks Verboden boeken. Het is de geschiedenis van Gregor Samsa die op een ochtend ontdekt dat hij in een ondier, een Ungeziefer, is veranderd. Wie wil weten wat Kafka met zijn wonderlijke verhaal bedoelde te zeggen, heeft de nodige commentaren tot zijn beschikking. Over Kafka is veel geschreven. De lezers van de eerste uitgave van Die Verwandlung echter, zo zullen we zien, tastten nog in het duister. Zelfs een Herr Doctor.


Eerste uitgave van Die Verwandlung

De ontstaansgeschiedenis van het verhaal is terug te vinden in de Brieven aan Felice (ik citeer de vertaling door Nini Brunt). Op 17 november 1912, morgen precies honderd jaar geleden dus, deelt Kafka aan Felice mee dat hij een klein verhaal wil opschrijven, dat mij in de ellende in bed is ingevallen en mij innerlijk benauwt. Enkele dagen later, 23 november, schrijft hij Felice dat het in de stilte tot een groter verhaal begint uit te groeien... Voorlezen wil ik je. Ja, dat zou mooi zijn, je dit verhaal voor te lezen en daarbij gedwongen zijn je hand vast te houden, want het verhaal is een beetje griezelig. Het heet ‘Verwandlung’. Tot zijn ergernis kan Kafka niet zonder onderbrekingen aan het verhaal schrijven. Een dergelijk verhaal, meent hij, moest men op zijn hoogst met één onderbreking in twee keer tien uur opschrijven, dan zou het zijn natuurlijke vaart hebben en het tempo dat het de vorige zondag in mijn hoofd had.

In zijn brief van 6 december 1912 schrijft Kafka aan Felice: Ween, mijn liefste, ween, nu is het tijd om te wenen! De held van mijn kleine verhaal is een poos geleden gestorven. Als het je troost, hoor dan dat hij toch wel vredig en met iedereen verzoend is gestorven. De volgende dag al kan Kafka melden: mijn kleine verhaal is af.

Toen Kafka Die Verwandlung schreef, woonde hij bij zijn ouders in een voor die tijd modern gebouw aan de Niklasstrasse 36. De woning lag op de vierde etage. Het raam van zijn kamer, schrijft Kafka aan Felice, kijkt op een groot, leeg bouwterrein uit, waarachter de Moldau stroomt. En daarachter komen meteen heuvels met openbare parken.


In het gebouw links over de brug schreef Kafka Die Verwandlung

In een eerdere column heb ik al gewezen op het nieuwe boek van Reiner Stach Ist das Kafka? 99 Fundstücke (Frankfurt am Main 2012). Vondst nummer 36 toont de plattegrond die Hartmut Binder van de woning aan de Niklasstrasse heeft gemaakt en waarop te zien is hoe Kafka de verschillende woonvertrekken in zijn verhaal heeft verwerkt. Ook op internet is de plattegrond terug te vinden. De woning van de familie Kafka bevond zich op de vierde etage. De kamer van Kafka was links naast het kleine balkon. Het wooncomplex is er heden ten dage niet meer. Er staat nu een groot hotel.

Oktober 1915 verscheen Die Verwandlung bij Kurt Wolff Verlag als dubbelnummer in de reeks Der jüngste Tag. Waarom het verhaal bij Verboden boeken thuishoort, is mij niet zonder meer duidelijk. Maar dat geldt ook voor andere delen uit deze reeks van de Volkskrant. Kennelijk gaat het om boeken die in het verleden zorgden voor rumoer en controverse en grote invloed hebben gehad. Hoe dan ook, het werk van Kafka en ook Die Verwandlung heeft tot veel commentaar en verschillende interpretaties aanleiding gegeven.

Daarvan had Dr Siegfried Wolff uit Berlijn echter nog geen weet. In 1917 schreef hij Kafka een brief die bewaard is gebleven. Of Kafka zijn lezer heeft teruggeschreven, weten we niet, want een antwoord is niet teruggevonden. Misschien heeft Kafka gedacht dat de brief een grap van één van zijn vrienden was, maar dat is niet zo. Siegfried Wolff, zo heeft Stach ontdekt, heeft werkelijk bestaan.

Reiner Stach heeft de brief aan Kafka in zijn boek opgenomen als vondst nummer 82. De brief is ook afgedrukt op de eerste bladzij van het nieuwe, zeer lezenswaardige boek dat Saul Friedländer kort geleden over Franz Kafka heeft gepubliceerd (München 2012). Friedländer noemt Kafka Dichter der Scham und der Schuld, een omschrijving die ook Die Verwandlung goed typeert. De Amerikaanse uitgave van het boek van Friedländer, aangekondigd voor 2013, krijgt de titel Franz Kafka, Poet of Shame and Guilt.

Maar nu die prachtige lezersbrief uit 1917 (overgenomen met toestemming van het Deutsches Literaturarchiv Marbach):

Charlottenburg, 10/4.17

Sehr geehrter Herr,
Sie haben mich unglücklich gemacht.
Ich habe Ihre Verwandlung gekauft und meiner Kusine geschenkt. Die weiss sich die Geschichte aber nicht zu erklären.
Meine Kusine hats ihrer Mutter gegeben, die weiss auch keine Erklärung.
Die Mutter hat das Buch meiner anderen Kusine gegeben und die hat auch keine Erklärung.
Nun haben sie an mich geschrieben. Ich soll Ihnen die Geschichte erklären. Weil ich der Doctor der Familie wäre. Aber ich bin ratlos.
Herr! Ich habe Monate hindurch im Schützengraben mich mit dem Russen herumgehauen und nicht mit der Wimper gezuckt. Wenn aber mein Renommee bei meinen Kusinen zum Teufel ginge, das ertrüg ich nicht.
Nur Sie können mir helfen. Sie müssen es; denn Sie haben mir die Suppe eingebrockt. Also bitte sagen Sie mir, was meine Kusine sich bei der Verwandlung zu denken hat.

Mit vorzüglicher Hochachtung
Ergebenst Dr Siegfried Wolff

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon