sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 21 januari 2011

De Oostenrijkse schrijfster Ilse Aichinger nam in 1951 en 1952 deel aan de bijeenkomsten van schrijvers, bekend onder de naam Gruppe 47. In 1951 las zij haar verhaal Der Gefesselte. Met succes. Ze ontmoette toen ook haar latere echtgenoot Günter Eich. In 1952 was ze weer aanwezig, net als Ingeborg Bachmann en Paul Celan die met veel minder succes zijn Todesfuge las. Door zijn manier van voordragen, die pathetisch werd gevonden, was er veel onbegrip. Hij leest voor als Goebbels, zei de een. Hij leest voor als in de synagoge, in einem Singsang, zei een ander. Ilse Aichinger echter kreeg in dat jaar voor haar Spiegelgeschichte de door Gruppe 47 jaarlijks toegekende prijs. Heinrich Böll kreeg die prijs in 1951 en Ingeborg Bachmann in 1953. Hoe Ilse Aichinger de voordracht van Paul Celan heeft ervaren, is mij niet bekend. Maar wel is overgeleverd dat de aanwezige schrijvers Ilse Aichinger de bijnaam Fräulein Kafka gaven.


Heinrich Böll, Ilse Aichinger en Günter Eich
tijdens de bijeenkomst van Gruppe 47 in 1952

Ilse Aichinger is ook in het Nederlands vertaald. Haar roman Die grössere Hoffnung is in 1981 verschenen onder de titel Naar de andere oever en is daarna nog een keer herdrukt. Ook haar gedichten Verschenkter Rat zijn vertaald. En in 1987 is een mooi uitgegeven keuze uit haar verhalen verschenen met als titelverhaal De gebondene. Ook Spiegelverhaal staat daarin. Deze boeken zijn gemakkelijk antiquarisch te vinden. En dat loont de moeite.

Het valt wel enigszins te begrijpen dat de eerste verhalen van Ilse Aichinger aanleiding gaven tot de bijnaam Fräulein Kafka. In De gebondene wordt iemand wakker die merkt dat hij met touwen is vastgebonden maar wel zo dat hij zich toch enigszins kan bewegen. Voor wie de gebondene zag, schrijft Aichinger, leek het op een vrijwillige beperking maar juist daardoor viel een onbegrijpelijke bevalligheid van beweging op. Ook Spiegelverhaal neemt een vreemde wending. Het beschrijft een leven in omgekeerde richting, van de begrafenis naar de geboorte. Ilse Aichinger, zo kan je zeggen, vertrouwt de realiteit niet, ze verandert de werkelijkheid met opzet, met de bedoeling om daarop meer zicht te krijgen. So fremd wie das Bekannte kann das Unbekannte nie werden, tekende ze in 1952 op.

In 1983 ontvangt Ilse Aichinger de Oostenrijkse Franz Kafkaprijs. Een mooi jaar om die prijs te krijgen want in 1983 was het precies honderd jaar geleden dat Kafka werd geboren. Aichinger houdt bij het in ontvangst nemen van de prijs een opvallende dankrede. Ja, ze heeft kort na de oorlog over Kafka gehoord maar ze las hem niet. Andere schrijvers wel, maar Kafka niet. Dat stelde ze steeds uit. Es kam mir vor, als hätte ich in der Wüste noch Wasser bei mir, aber die letzte Handvoll, die man nach dem Tod trinkt. Toch, eenmaal, greep ze naar de brieven van Kafka, sloeg die op een willekeurige bladzij open en las:

Als ich an einen andern Tag nach einen kurzen Nachmittagsschlaf die Augen öffnete, meines Lebens noch nicht ganz sicher, hörte ich meine Mutter in natürlichem Ton vom Balkon hinunterfragen: ‘Was machen Sie?’ Eine Frau antwortete aus dem Garten: ‘Ich jause im Grünen.’ Da staunte ich über die Festigkeit, mit der die Menschen das Leben zu tragen wissen.

Ilse Aichinger sloeg het boek weer dicht en ein starkes, finsteres Glück erfüllte mich. Maar dat gevoel veranderde de dagen daarna in onrust, ze werd de gevangene van de tekst, als ein Neugeborenes, das sich plötzlich gezwungen sieht, zu atmen gegen seinen Willen. Verschrikt voelde ze zich verjaagd aus meinem bisherigen Gelände in eine noch viel unerhörtere Fremde. Nee, schrijft ze, ich lese nicht weiter. Solang ich atme, lese ich nicht weiter.

Het is de schok der herkenning, door Ilse Aichinger prachtig beschreven. Net als Kafka verbaast Aichinger zich steeds weer over de zekerheid waarmee de mensen het leven aankunnen. Vivian Liska heeft in haar boek When Kafka says we, dat ik in mijn tweede column over Felix Weltsch al heb aangehaald, de rede van Aichinger over Kafka nader tegen het licht gehouden. Ze wijst erop dat Kafka de door Ilse Aichinger gelezen passage (uit de brief aan Max Brod van 28 augustus 1904) bijna letterlijk opnieuw heeft gebruikt in zijn verhaal Gespräch mit dem Beter. Liska laat de verwantschap aan thematiek zien aan de hand van dit verhaal van Kafka en het verhaal Zweifel an Balkonen van Aichinger, waarin net als bij Kafka een diep gevoel van onzekerheid valt terug te vinden. Verwantschap en geen navolging want Aichinger, zo moeten we aannemen, las wel het brieffragment maar niet het verhaal Gespräch mit dem Beter.

Er staat nog een opvallende alinea in de rede van Ilse Aichinger bij het in ontvangst nemen van de Kafkaprijs. Zij vraagt zich af of zij, hoewel zij aan de handlangers van deze wereld ontkomen is, niet toch maar haar Herz dem Schutz einer Macht aussetzen sollte. Uiteindelijk verwerpt Aichinger het idee, in de woorden van Liska, of finding refuge in religious systems that could protect her from the feeling of insecurity experienced as a result of reading Kafka’s lines. Aichinger wijst, concludeert Liska, de troost en de zekerheid van godsdiensten af. Als Aichinger over die reddingsboei nadenkt, vloeit onder meer de volgende zin uit haar pen: oder sollte ich - noch viel weiter- und viel naheligender – mich fügen in die Rolle derer, die keine Schweine essen durften (...).

Om hier iets van te kunnen begrijpen moeten we naar het verhaal van haar leven gaan. Ilse Aichinger is 1 november 1921 in Wenen geboren en is na het overlijden van Günter Eich weer naar Wenen teruggekeerd. Ze leeft nog steeds en volgens Wikipedia moet ze nog regelmatig in café Demel aan de Michaelerplatz te vinden zijn. Aichinger is één van een tweeling. Haar ouders, moeder Joods en vader niet-Joods, zijn niet lang na haar geboorte gescheiden en zij woonde daarna grotendeels bij haar grootmoeder van moederskant. In Film und Verhängnis, Blitzlichter auf ein Leben, staat de rede die Aichinger hield toen haar in 1995 de grote Oostenrijkse staatsprijs voor literatuur was toegekend. Daarin lezen we de volgende passage:

Der Vater meiner Grossmutter war ein Angestellter der Nordbahn. Seine erste grössere Stellung war die des Stationsvorstands eines kleineren und unbekannten Ortes. Auschwitz. Später bekam er den Auftrag, die bosnischen Bahnen auszubauen. Die Wiener Behörden waren zufrieden. Weitere Aufträge bekam er, da er die jüdische Religion, an die er nicht glaubte, nicht aus Karrieregründen ablegen wollte, nicht mehr.
Meine Grossmuter hatte dieses Glück nicht, sie wurde mit den jüngeren Geschwistern meiner Mutter nach Minsk deportiert, gefoltert und im Mai 1942 ermordet.
Mein Grossvater hatte mehr Glück. Er brachte es zwar nur zu einem bescheidenen Offiziersrang, da er ebenfalls nicht bereit war, die ungeliebte und ungeglaubte jüdische Religion abzulegen, aber er starb ruhig in seinem Schlafzimmer (...). Er wurde auf dem jüdischen Friedhof beerdigt.

Ilse Aichinger had twee verkeerde grootouders. Nee, niet meteen in de pen klimmen om deze woordkeus. De uitleg komt volgende week bij de bespreking van haar roman Die grõssere Hoffnung. We zullen dan ook zien hoe belangrijk haar gedeporteerde en vermoorde grootmoeder voor Ilse Aichinger is geweest.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon