sluiten
×
Mogen wij u om een kleine bijdrage vragen om het werk van Crescas blijvend mogelijk te maken? Alle content op deze website is vrij toegankelijk: de wekelijkse columns, video’s, geluidsbestanden, artikelen, etc. Dat willen wij graag zo houden. U kunt ons daarbij helpen met een kleine, vrijwillige bijdrage. Ieder bedrag is welkom. Met de groene knop hiernaast is dat zó geregeld. Dankuwel.
inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Leo Frijda

Van 2009 tot en met 2016 schreef Leo Frijda literaire columns voor Crescas. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books een deel van zijn columns onder de titel ''Het jodendom laat je niet los''. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 ''Op het balkon van de elektrische tram'', een verzameling door hem geschreven opstellen over en rondom Franz Kafka.

vrijdag 2 augustus 2013

De meesten zullen het verhaal Voor de wet van Kafka wel kennen. Het is een intrigerende tekst en al lezende ontkomt men niet aan de vraag wat dit verhaal - sommigen noemen het een legende, anderen een parabel - te betekenen heeft.

Kafka heeft het verhaal eerst gepubliceerd in het zionistische blad Selbstwehr en daarna als afzonderlijke tekst opgenomen in de tijdens zijn leven verschenen verhalenbundel Een plattelandsdokter. Voor de wet heeft bovendien een centrale plaats in de postuum gepubliceerde roman Het proces. In die roman gaat Josef K. naar de Dom om een Italiaanse zakenvriend rond te leiden maar hij treft daar een geestelijke, naar het blijkt de gevangeniskapelaan, die weet heeft van het proces tegen K. en, zo zegt hij, hem heeft laten roepen om met hem te praten. In dat gesprek merkt de geestelijke op dat K. zichzelf over de rechtbank misleidt en dat over die misleiding in de inleidende geschriften tot de wet een verhaal staat dat de geestelijke aan K. vertelt.

Voor de wet staat een wachter. Een man van het land komt bij de wachter en verzoekt om toegang tot de wet. Maar de wachter zegt dat hij hem nu geen toegang kan verlenen. De man besluit te wachten tot hij toestemming krijgt om binnen te komen. Wel doet hij de nodige pogingen om de wachter op andere gedachten te brengen, maar hij vermoeit hem door zijn voortdurende smeekbeden. Omkopen lukt ook al niet. De jaren verstrijken en als de wachter ziet dat de man zijn einde nadert, voegt hij hem toe: ‘Hier kon niemand anders toelating verkrijgen, want deze ingang was alleen voor jou bestemd. Ik ga nu weg en sluit hem.’

Daarop ontspint zich een uitvoerig gesprek tussen K. en de geestelijke. De wachter heeft de man dus misleid, meent K. Dat spreekt de geestelijke tegen. De wachter heeft immers in het begin slechts gezegd dat hij de man nu geen toegang kan verlenen en aan het eind: deze ingang was alleen voor jou bestemd. Daarin zit, concludeert de geestelijke, geen tegenstrijdigheid. Na verdere discussie zegt K. tegen de geestelijke: ‘Je gelooft dus dat de man niet misleid werd?’ ‘Begrijp me niet verkeerd,’ antwoordt de geestelijke, ‘ik laat je alleen de meningen horen die erover bestaan. Je moet niet te veel op meningen letten.’

Helaas kan in een column slechts een samenvatting van het verhaal en van het gesprek tussen K. en de geestelijke worden gegeven (waarbij ik gebruik maak van de vertaling van Thomas Graftdijk). Maar ook in samenvatting zijn de teksten al intrigerend genoeg. Mij gaat het er hier om dat ik weliswaar geen greep krijg op de betekenis van het verhaal maar tegelijkertijd ervaar een bijzondere, betekenisvolle tekst te hebben gelezen. Dat is verwarrend en dat vond Josef K. ook.

De lezer wordt door het debat tussen K. en de geestelijke als het ware uitgenodigd tot een nadere, eigen uitleg van het verhaal. De commentatoren hebben dat dan ook gedaan. Steeds opnieuw hebben zij geprobeerd hun persoonlijke visie te geven op het werk van Kafka waaronder dit verhaal uit Het proces. Veel wijzer word je daar meestal niet van. W.G. Sebald (in Campo Santo) meent terecht dat het bijna ongelooflijk is voor hoeveel stof en schimmel de existentialistisch, theologisch, psychoanalytisch, receptie-esthetisch of systeemkritisch geïnspireerde secundaire werken al hebben gezorgd, hoe hol daarin op elke pagina het gesnater van de redundantie klinkt.

Buiten twijfel staat dat in het verhaal Voor de wet de Joodse traditie doorklinkt. Joodse oren ontgaat dat niet. Ritchie Robertson geeft daarvan in zijn boek Kafka, Judaism, Politics and Literature enkele voorbeelden. De Joodse lezer denkt, schrijft hij, bij de wet aan de Tora en bij een man van het land aan een am ha-aretz. De wachter lijkt ook wel enigszins op een Ostjude met zijn baard en zijn bontmantel. Wachters bij de poort zijn geen onbekende verschijnselen bij de wonderrabbijnen uit Oost-Europa. Zo stond een wachter vóór de ingang van het paleis van de wonderrabbijn van Sadagora en troffen bezoekers opnieuw wachters aan bij de ontvangstruimte waar de wonderrabbijn zetelde. Die lieten zich overigens wel omkopen. Of betalen, als men dat liever heeft. Het gesprek tussen K. en de geestelijke doet bovendien natuurlijk sterk denken aan de wijze van argumenteren die je in de Talmoed terugvindt.

Dat zijn slechts uiterlijke kenmerken. Ook inhoudelijk kan het verhaal gemakkelijk binnen de Joodse traditie worden geplaatst. Zo zag Gershom Scholem daarin ein Streben nach dem verlorenen Geheimwissen der Offenbarung, wie es die Kabbala erschliesst. Het maakt de betekenis van het verhaal voor mij nog steeds niet duidelijker. Kafka liet bovendien niet voor niets alle reminiscenties aan het jodendom in zijn romans en verhalen weg. Het woord Jood komt daarin niet voor. De wachter lijkt wel enigszins op een Ostjude met zijn baard en zijn bontmantel maar pijes worden niet vermeld. Het is de kracht van Kafka dat hij de lezer de eigen interpretatie gunt. Ook in Japan, zo heb ik begrepen, moet Kafka gretig gelezen worden, hoewel, naar ik vermoed, de Talmoedische redeneertrant de Japanner minder vertrouwd is.

In Jüdische Tradition und literarische Moderne, Heine, Buber, Kafka, Benjamin, ik noemde dat boek al in mijn columns over Walter Benjamin, benadert Bernd Witte het verhaal Voor de wet op een manier die mij wel aanspreekt. Witte benadrukt dat in het debat tussen K. en de geestelijke de kern is dat geen van de aangedragen betekenissen de juiste is. Im Kontinuum der aufeinanderfolgenden Kommentare ist jeder ein Teil der richtigen Auffassung und zugleich ein Missverständnis, das durch den nächsten Kommentar aufgeheben werden muss. Al de aangedragen meningen hebben dus maar een zeer beperkte betekenis.

Niettemin wordt de lezer geprovoceerd om een nieuwe, eigen mening toe te voegen aan de vele meningen die al in het gesprek tussen K. en de geestelijke te berde zijn gebracht. Dat is ook de bedoeling, aldus Witte, het maakt das selbstreflexive Moment sichtbar, das der Legende innewohnt (…) Um dem Anspruch gerecht zu werden, der in dem Satz liegt: ‘dieser Eingang war nur für dich bestimmt’ muss der Kommentar alles vorher Geschriebene zerstören, um den je eigenen Zugang zum Tekst zu gewinnen.

Vergeet dus alle meningen, zo kan dit worden samengevat, die al over het verhaal zijn geuit, door K., door de geestelijke en door alle commentatoren, want het gaat om je eigen mening. Het verhaal heeft een open eind dat elke lezer zelf moet invullen. Daarin kan ik me goed vinden en ik denk dat het ook wel in de lijn van Kafka ligt.

Witte gaat toch nog een stap verder. Hij kan het net als anderen niet laten te duiden en meent dat je niet moet verwachten ooit door de openstaande poort naar binnen te kunnen gaan. Het verhaal is immers geen gecanoniseerde tekst maar door de schrijver, Kafka, zelf bedacht. Dus, schrijft Witte, die Tür steht zwar offen, aber niemand vermag einzutreten. Im Nichtvorhandensein der kanonischen Schrift findet dieser Satz seine letzte, radikalste Bedeutung.

Voor mij is het mooie van dit verhaal van Kafka dat, zie de titel van het boek van Witte, Joodse traditie en moderne literatuur elkaar raken. Kafka gebruikt beelden die doen denken aan Tora en Talmoed maar geeft de moderne lezer, Jood en niet-Jood, alle ruimte om daar zelf een eigen betekenis aan te geven. En ook als je niet verder komt dan de conclusie dat er eigenlijk geen algemeen geldige betekenis te vinden is, blijft het een intrigerende, betekenisvolle tekst.

Of is er misschien over moderne schrijvers als Kafka vanuit Joods perspectief toch niet veel meer te zeggen dan dat an ancient bearded figure recurred in their dreams, hunched in the empty schoolroom? Het is een zin uit het nieuwe boek van Amos Oz en Fania Oz-Salzberger, jewsandwords. Daarover volgende keer.

Delen |

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jan 2017Een laatste column
okt 2016Kafka’s dierentuin
okt 2016De verbanning van de dood
sep 2016De kleine marktplaats Sadagora
sep 2016Irmgard Keun
aug 2016Brody
jul 2016Clarice Lispector
jun 2016Vuurontstekers
mei 2016Itzik Manger uit Czernowitz
apr 2016Tel me bij de amandelen
apr 2016Stadt der Dichter
apr 2016Tsjernivtsi
mrt 2016Langs de zuidelijke Boeg
mrt 2016In de schaduw van een boom
feb 2016Lin Jaldati
feb 2016Winternabijheid
jan 2016Bleib gesund!
dec 20152015
dec 2015Ruiter in de wolken
nov 2015Hommage aan Andreas Burnier
sep 2015'Jij schrijdt in trotse vrijheid'
sep 2015Een handvol sneeuw
aug 2015Schaduwen van het verleden
aug 2015Onze geschiedenis
jul 2015Damals im Romanischen Café
jul 2015Café Grössenwahn, Königin aller Cafés
jun 2015Kurt Löb
mei 2015Van hagedissen en ratten
mei 2015De benoemer en de verzwijger
apr 2015Aghed
feb 2015Asperges en gevulde eieren
jan 2015Op het spoor van Patrick Modiano
jan 2015Terugblik
nov 2014Mooie series
nov 2014Met een boek naar het museum
aug 2014Appie Drielsma (1937-2014)
jul 2014Opzij geschoven en gezwegen
jul 2014Exilliteratuur
jun 2014Kurt Lehmann of ook Konrad Merz
mei 2014Hommage
mei 2014Joseph Roth (1894-1939)
mei 2014Kafka en de Joden uit Galicië
mei 2014Schrijf dat op, Kisch!
apr 2014Kafka augustus 1914
feb 2014Heine, een voorproefje
jan 2014Kafka's raam
jan 2014Arnold Zweig en Hermann Struck
jan 2014Arnold Zweig
dec 2013Mijn lijstje 2013
dec 2013Nogmaals Jacob Israel de Haan
nov 2013Austerlitz
nov 2013W.G. Sebald
okt 2013Freud, Kafka en Wenen
sep 2013Marcel Reich-Ranicki (1920-2013)
sep 2013De beslissing
aug 2013Dan Pagis
aug 2013jewsandwords
aug 2013Voor de wet
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (2)
jun 2013De groeten van meneer Onhandig (1)
mei 2013Klassenfoto met Walter Benjamin
mei 2013Amsterdam
apr 2013Treinreis naar Czernowitz
apr 2013Het Odessa van Jabotinsky
mrt 20131913
feb 2013Selma Meerbaum-Eisinger
feb 2013Van majestueuze katten en onmuzikale schrijvers
jan 2013Ravensbrück
jan 2013Milena Jesenská
dec 2012Mijn lijstje 2012
dec 2012Varia
nov 2012Schiller in Barnow
nov 2012De gedaanteverwisseling
nov 2012Joseph Schmidt
okt 2012Rondom Kafka (2)
okt 2012Appelfeld en Kafka
okt 2012Appelfeld en de taal
sep 2012Met Kafka naar de synagoge
sep 2012Rondom Kafka
aug 2012Vriendschap
jul 2012Kalman Polgar
jul 2012Een knipoog naar Max Brod
jun 2012Steinbarg en Manger
jun 2012Josef Burg
jun 2012Klara Blum
mei 2012Mythos Czernowitz
mei 2012De odyssee van Edgar Hilsenrath
mei 2012Nacht in Mogilev-Podolski
apr 2012Sereth
apr 2012Eichmann in Wenen
apr 2012Anna Seghers ontmoet Franz Kafka
mrt 2012Anna Seghers
mrt 2012Netty Reiling
mrt 2012Fallada past zich aan
feb 2012Nico Rost en Hans Fallada
feb 2012Karel van het Reve
feb 2012Kafka, Brenner en Feuchtwanger
jan 2012Holocaust Memorial Day
jan 2012De heerlijkheid van het leven
jan 2012Wassermann, Roth en Nederland
dec 2011De Hoge Raad buigt mee
dec 2011Isaak Babel
dec 2011Gerron
nov 2011Aharon Barak
nov 2011Abraham Mapu
nov 2011Naar Kaunas
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (2)
okt 2011Briefwisseling Roth en Zweig (1)
okt 2011Rabbi Nachman en Kafka (2)
sep 2011Rabbi Nachman en Kafka (1)
sep 2011Czernowitz 1907
jul 2011Kafka in Berlijn
jul 2011Met Joseph Roth naar Berlijn
jul 2011Joseph Roth in Amsterdam
jun 2011Ik teken het gezicht van de tijd
jun 2011Het Joodse geheugen
jun 2011De memoires van Claude Lanzmann
apr 2011Heinrich Heine in Jeruzalem
apr 2011Jiri Weil houdt van katten
apr 2011Jiri Weil, getuige
apr 2011Laurent Binet, HhhH
mrt 2011Dan Porat, The Boy
mrt 2011De geheugenhut
mrt 2011The Search Committee
mrt 2011De Finklerkwestie
feb 2011Stefan Zweig, Joods schrijver
feb 2011Stefan Zweig, verdreven Europeaan
feb 2011Kisch, der rasende Reporter
jan 2011Verkeerde grootouders
jan 2011Ilse Aichinger en Kafka
jan 2011Perec, een leeservaring
jan 2011Van Kafka naar Perec
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (2)
dec 2010Kafka, Weltsch en het zionisme (1)
dec 2010Franz Kafka en Mania Tschissik
nov 2010Franz Kafka en Jizchak Löwy
nov 2010Erich Fried
nov 2010Harry Mulisch is zelf een mens
nov 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (2)
okt 2010Hannah Arendt en Gershom Scholem (1)
okt 2010Alexander Granach: ‘Da geht ein Mensch’
okt 2010Karl Emil Franzos: ‘Der Pojaz’
okt 2010Karl Emil Franzos: Zweigeist
sep 2010Hans Keilson
sep 2010Een intelligent hart
sep 2010Ernst Toller
sep 2010Jakob Wassermann: gebroken moralist
aug 2010Jakob Wassermann: Duitser en Jood
aug 2010Byron en de Joden
jul 2010Rathenau, ein begeisterter Deutscher, ein aufrechter Jude
jul 2010Walther Rathenau: Höre, Israel!
jun 2010Multatuli en de Joden
jun 2010Multatuli en W.A. Paap
jun 2010Herman de Man: Jood onder de boeren
mei 2010Herman de Man: ik ben een Jood
mei 2010Carry van Bruggen: een moedige Jodin
mei 2010Carry van Bruggen: De verlatene
apr 2010Carry van Bruggen: Seideravond
apr 2010Izak de Haan
apr 2010Carry van Bruggen
apr 2010Franz Baermann Steiner: Gebet im Garten
mrt 2010Franz Baermann Steiner: Praag, Jeruzalem, Oxford
mrt 2010Assaf Gavron
mrt 2010Celan en Bachmann (2)
mrt 2010Celan en Bachmann (1)
feb 2010Georg Hermann, een beschaafde Duitse Jood
feb 2010Heinz Liepmann bestraft
feb 2010Tussen orthodoxie en assimilatie
jan 2010Soma Morgenstern in de vergeethoek
jan 2010Hooligan in Roemenië
jan 2010Nogmaals Feuchtwanger
jan 2010Het succes van Feuchtwanger
dec 2009Paul Hellmann, medeaanklager
dec 2009Lezen over Auschwitz
nov 2009Ernst Weiss
nov 2009Bruno Schulz
nov 2009De zwarte zwaan van Israël
okt 2009Kafka en Else Lasker-Schüler
okt 2009Rahel Varnhagen
okt 2009Jacob Israël de Haan
okt 2009Noem het slaap
okt 2009Ongemakkelijk
sep 2009Bernard Malamud
sep 2009Leo Perutz
sep 2009De kant van Jeanne Weil
sep 2009De familie Pringsheim
aug 2009Simone Veil
aug 2009Grete Weil
jun 2009Heinrich Heine
jun 2009Ferrara
mei 2009Imre Kertész
mei 2009Aharon Appelfeld
mei 2009Joseph Roth (2)
apr 2009Joseph Roth (1)
apr 2009Zoektochten
mrt 2009Tegen het vergeten
mrt 2009Jeruzalem stond om ons heen
mrt 2009Berditsjev
mrt 2009Engführung
feb 2009Het lezen van Celan
feb 2009Moederland woord
feb 2009Abraham Sonne
feb 2009Canetti en het jodendom
jan 2009Dora Diamant
jan 2009Kafka en het zionisme
jan 2009Canon