inloggen
×

Mijn Crescas

Inloggen met gebruikersnaam & wachtwoord






Zonder wachtwoord snel inloggen?

Columns

Weblogs disclaimer

Renée Citroen

Renée Citroen (1948) was werkzaam als journalist/redacteur van onder andere: Wordt Vervolgd (Amnesty International), Blanes, NIW, Benjamin, JonagBulletin en Chidushim (Beit Ha'Chidush). Als 'opvolgster van Henriëtte Boas' schrijft ze regelmatig ingezonden brieven in NRC Handelsblad. Renée Citroen is oud-bestuurslid van Beit Ha'Chidush en mede-auteur van de Sidur Ha'Chidush en de Nieuwe Hagada.

vrijdag 31 juli 2020

Nu is eindelijk het wetsvoorstel van Pia Dijkstra voor levenseinde in eigen beheer ingediend. In het commentaar van NRC wordt het “het recht op zelfbeschikking, persoonlijke autonomie en eerbiediging van de menselijke waardigheid” genoemd. De leeftijdsgrens is 75 jaar, wat mij redelijk jong lijkt, waarschijnlijk bekeken door iemand (Pia Dijkstra zelf?) die veel jonger is en dat vréselijk oud vindt. Wacht maar tot je zelf tegen de zeventig loopt, dan piep je wel anders.

Dan redeneert NRC merkwaardig: “Autonomie is voor het individu dat zijn (sic) hele leven vrije keuzes tracht te maken, bij het levenseinde maar moeilijk uit handen te geven.” Wat is dat voor een individu? Een man duidelijk, die gewend is dat hij altijd zijn zin krijgt, dat alles gaat zoals hij het beslist, want het is zijn eigen vrije wil. Die man bestaat niet, tenzij het een almachtige dictator is. Iedereen heeft rekening te houden met de mensen om zich heen en met omstandigheden buiten zijn of haar controle. Maar dat accepteert dit individu dus niet, dat wil alles in eigen hand houden tot zijn eigen dood aan toe. Ik zie zo iemand in het ziekenhuis liggen, hulpeloos, afhankelijk van anderen voor zijn welzijn. Dat moet zo verschrikkelijk zijn dat hij dan liever dood wil. En dat moet dus wettelijk worden geregeld? Het schijnt ook nog eens een piepkleine groep te zijn die zo denkt, een paar duizend mensen. En voor hen is menselijke waardigheid dus onafhankelijk zijn van anderen, alleen leven volgens je eigen vrije wil. Dan zouden gehandicapten of dementerenden dus geen menselijke waardigheid meer hebben? Wat een gotspe. Het is de blik van buitenaf, het individu met zijn vrije wil ziet iemand in een rolstoel en verdiept zich niet in wie die mens is maar denkt alleen: dat nooit. Wat een treurige manier om in het leven te staan.

Een demente vrouw die een euthanasieverklaring tekende toen ze nog goed bij was, kreeg een euthanasiemiddel van een arts met instemming van haar familie en overleed, ook al protesteerde ze heftig. Maar toen meende de arts dat ze niet meer wist wat ze deed en werd er voor haar beslist.

Dat was toegestaan, zei de rechter. Ik dacht terug aan de tijd dat ik met een gebroken schouder thuis zat. Ik kon niet veel meer, niet zelf wassen en aankleden, niet fietsen of boodschappen doen. Zo is het als je echt oud bent, dacht ik, dan moet je overal mee worden geholpen. Dan ben je niet autonoom meer. Voor sommige mensen, 'individuen', hoeft het dan dus niet meer. Ze tekenen een euthanasieverklaring voor als het zover is.

Ik wist dat mijn hulpbehoevendheid weer over ging, daardoor kon ik er mee leven; ik had alleen geduld nodig. Net zoals nu, we moeten wachten tot alles 'normaal' wordt en we willen dan niet het 'nieuwe normaal', maar het oude, 'gewone'.

Maar ik vond het goed te doen, ik paste me aan de beperkte omstandigheden aan. Ik genoot ervan om voor het raam naar de vogels in de tuin te kijken en van het kopje koffie met een dik boek erbij.

Stel dat deze onzelfstandigheid zo blijft, dacht ik, is dat dan erg? Natuurlijk, maar ook als ik niets meer zelf kan, wil ik blijven leven om van de kleine dingen die er nog wél zijn te genieten. Ho ho, zei ik tegen mezelf, daar kies je dan zelf voor, je ben nog niet dement. Hoe is het dán?

Onlangs bezocht ik na maanden mijn oude tante van bijna negentig weer; ze woont in een verzorgingshuis. In de tijd dat we niet bij haar mochten komen, was ze erg achteruit gegaan. Dat schijnt vaker te gebeuren. Ze herkende me nog wel, maar was erg verward en begreep haast niet meer wat er tegen haar werd gezegd. Ja, een kopje thee (met een rietje) wilde ze nog wel en een koekje ook. En toen ik zei dat het zo lang geleden was dat we elkaar zagen, zei ze dat het voor haar niet zo leek. Dat was een geruststelling, haar besef van tijd maakte dat ze het bezoek niet had gemist.

Ze probeerde dingen te pakken die er niet waren en op de meegebrachte bloemen reageerde ze niet meer. En na een uurtje was ze moe.

Ik moest steeds denken aan de vrouw die door de huisarts euthanasie kreeg. Ik hoorde deze arts op de radio. Ze was ervan overtuigd dat de demente vrouw ondragelijk leed. Nu ik mijn tante zo zag, dacht ik: hoe durf je dat voor een ander te beslissen en hoe weet je zo zeker dat een dement persoon geen eigen wil meer heeft? Hoe kan je iemand dood maken die nog leeft? Waarom niet het lijden verlichten met goede medicijnen in plaats van een mens te doden?**

Toen mijn tante nog redelijk helder was, zei ze vaak dat ze wel dood wilde, omdat ze liever thuis was dan in het verzorgingshuis. Dat ging niet meer en ze legde zich er uiteindelijk bij neer. Ze leed toen meer dan nu, maar je ging haar toen toch ook niet doodmaken?

Ik hoop dat het wanneer ze sterft een echte zachte dood zal zijn en niet het opvolgen van een verzoek, geuit op een moment dat je geen idee hebt van wat je kunt dragen als het er op aankomt. Ik weet hoe je je grenzen verlegt en je steeds meer aanpast aan de situatie. En ik hoop dat artsen daar rekening mee houden en eerbied hebben voor het leven in ál zijn facetten.

* Citaat van Lody v.d. Kamp.

** Het bleek dat mijn tante veel te zware medicijnen kreeg. Nu is dat aangepast en is ze veel helderder. Stel je voor dat er toen euthanasie was gepleegd …

   Deel dit bericht: Facebook  Facebook

Uw reactie:

vul de beveiligings-code in
jul 2020“Het leven ís – (niet voltooid)”*
jun 2020Voorbij wij/zij?
jun 2020Mansplaining en manspreading in coronatijd
mei 2020NS en rouw
mei 2020Ik kan het niet*
mei 2020Bevrijding
apr 2020Afscheid in tijden van corona
apr 2020En weer wordt het Pesach
mrt 2020Nu
mrt 2020Een open wond
feb 2020Ischa again
jan 2020Excuses ook voor ons
jan 2020Een seculiere religie?
jan 2020Afgewezen
dec 2019Vreugdevuren
dec 2019Cartoon
nov 2019Afgoden
nov 2019DOVO of Levenslicht 2
nov 2019Levenslicht voor dode Joden, Roma en Sinti (en de homoseksuelen)
nov 2019Over kritiek: “Doe er je voordeel mee”
okt 2019Vergeven
sep 2019De 'tegemoetkomingen' van de NS
sep 2019Een column over de column
sep 2019Le paradis
aug 2019Van tulband tot keppel
aug 2019Middenjoden
jul 2019Mulisch en zijn ouders
jun 2019Afscheid van Westerbork
jun 2019De 'verwarring' over vaderJoden
jun 2019Een tastbare herinnering?
mei 2019Noodzakelijke woede
mei 2019Het verleden haalt je in
mei 2019De “shit” in Westerbork
apr 2019Duisternis
apr 2019Op reis door zware tijden
mrt 2019Yehuda's woorden
mrt 2019“We zijn allemaal ménsen”
feb 2019Antisemiet op een Israëlische scootmobiel
feb 2019Sommetjes
feb 2019Westerbork again
jan 2019Het 'Oude' Testament
jan 2019Een nieuw jaar met nieuwe inzichten
dec 2018Nivellering door goedbedoelde intentie
dec 2018Identiteit, een citroen met veel pitjes
nov 2018Als ik het niet doe ...
nov 2018Een enerverende week
okt 2018Integriteit
okt 2018De zionisten
sep 2018Kijken in de orthodoxe ziel
sep 2018Chesed we-emet
aug 2018Evelien
aug 2018De pijn van het er niet bij horen
jul 2018Nog een Rebbe
jun 2018Het gebeurde wéér
jun 2018Ze lieten me huilend achter
jun 2018Een grijs wereldbeeld
mei 2018Van de Baal Shem Tov tot Susannah Heschel
mei 2018Een reis naar onszelf
apr 2018Waarheid
apr 2018Monument
mrt 2018De beste Pesach ooit
mrt 2018Lijden of genieten
mrt 2018Identiteit, Volendam of de wereld
mrt 2018Zwart/wit of grijs?
feb 2018Carlebach, wat te doen?
jan 2018Besnijdenis 2
jan 2018Een straatnaam
jan 2018Jodendom nu
dec 2017Medemenselijkheid
dec 2017Universele verklaring
nov 2017Dilemma's
nov 2017“Op de achtergrond sluimert het”
okt 2017Raar nieuws
okt 2017JMW toen en nu
okt 2017De brug
sep 2017Tesjoewa
sep 2017Het is altijd erger dan je dacht
sep 2017Westerbork, of all places
aug 2017De schaduw van twijfel
aug 2017Troost en rust
aug 2017Je verzint het niet
jul 2017Een seider voor de vierde juli
jun 2017Psalm 23
jun 2017Besnijden of niet?
mei 2017Geduld en empathie
mei 2017“De kinderen van de vermoorden”?
mei 2017Verbazing en afgunst
apr 2017Culturele toe-eigening
apr 2017Behulpzaam overlappen
apr 2017Tzafun – Wat verborgen is
mrt 2017Morandi
mrt 2017Juffrouw Boas
mrt 2017De flat
mrt 2017Besnijdenis
feb 2017Poerim toen en nu
feb 2017Daar gáán we weer
feb 2017Inburgeren
jan 2017Atheïsme
jan 2017Waarheid
jan 2017Flauw
dec 2016Familieruzie
dec 2016Roofkunst
dec 2016VaderJoden again
nov 2016Sjoelbezoek
nov 2016De mag/moet-cultuur
okt 2016Joodse identiteit – Geen woorden maar daden
okt 2016Vergeven
sep 2016Losers
sep 2016Afscheid
sep 2016Welkom bij de club
sep 2016Sterke vrouwen
aug 2016Terug naar vroeger?
aug 2016Schoonfamilie
aug 2016Antisemitisme 2.0
jun 2016De toon
jun 2016Psalm 81
mei 2016Joods begraven
mei 2016Antisemiet of niet?
mei 2016Vergeven?
apr 2016Altijd weer Pesach
apr 2016Pestjochies
mrt 2016De Vreemdeling
mrt 2016Behoudend
feb 2016Familie als Hotel California?
jan 2016Zondebok
dec 2015Wie is er bang voor Spinoza?
nov 2015Om toch
okt 2015Stilte in Joods Nederland