Columns bloeme
DE HERLEVING DER DODEN: LICHAAM EN ZIEL
De komst van de Maschieach is verbonden met de herleving van de doden, hoewel ook dit begrip niet in de Torah wordt genoemd. Het dertiende geloofspunt van Maimonides luidt als volgt: Ik geloof er volledig aan dat er een herleving der doden zal zijn op een tijd dat de Schepper, wiens Naam geprezen is en wiens faam zo hoog en voor altijd verheven is, het wil. Hierbij sluit aan het bekende visioen van de profeet Ezechiël, hoofdstuk 37:1-14. Hij ziet een dal vol beenderen, een grote massa zeer dorre beenderen. God gebiedt Ezechiël tot de dorre beenderen te zeggen: "Zo spreekt God: ik breng geest in u en u zult herleven. Ik zal spieren op u leggen, u met huid overtrekken en geest in u brengen zodat u herleeft en weet dat ik God ben". En zo geschiedde het in het visioen: de beenderen voegden zich aaneen, er kwamen spieren en huid op maar er was nog geen geest in hen. Opnieuw gebiedt God de profeet te profeteren: "Kom van de vier windstreken, o geest, en blaas in deze doden, zodat zij herleven". En de geest kwam in hen en zij herleefden en gingen op hun voeten staan, een geweldig groot leger. God zei vervolgens: "Deze beenderen zijn het hele huis Israëls. Zij zeggen: onze beenderen zijn verdord en onze hoop is vervlogen, maar God zei: zie, Ik open hun graven en breng hen naar het Land Israls. Ik zal Mijn geest in u geven, u doen herleven en doen wonen in uw land en u zult weten dat Ik, uw God, gesproken heb". Tot zover de profeet. Hoe het verder ging worden we niet gewaar. Het zal u niet verbazen dat ook hierover de meningen sterk uiteen lopen. Maar eerst een paar simpele overwegingen: wat zal het vól worden op aarde, we hebben nu al ruimte- en voedselgebrek. Of eten ze niet? En hoe gáát het dan? Hervatten de opgestanen hun leven van weleer, sterven de herleefden een tweede keer, of staan ze maar eventjes op en keren ze spoedig terug in hun graf? En zo zijn er heel wat meer vragen te stellen.
Uit een van de geschriften van mijn zoon Rabbijn Raph Evers, citeer ik uit de Talmoed: Eens vroeg de Egyptische koningin Cleopatra aan Rabbi Meïr: "Ik weet dat de doden zullen opstaan. Zullen ze dat met of zonder kleren doen?" Rabbi Meïr meende: met kleren, en hield daarbij de volgende redenering: "Zie naar het graan. Het zaadje gaat naakt -zonder schilletje of kaf- de aarde in maar komt er, omhuld door kaf, weer uit. Zij die deel hebben aan de herleving zullen dan toch zeker gekleed opstaan daar zij immers -volgens de Joodse ritus - gekleed werden begraven."
In verband met de verwachte herleving der doden mogen de graven van de Joodse overledenen niet geruimd worden. U herinnert zich misschien wel de protesten en zelfs relletjes in Israël tegen archeologische werkzaamheden, opgravingen, als men veronderstelt dat er doden begraven kunnen liggen. Joden mogen zich dan ook niet laten verbranden, cremeren, want dan is er geen opstanding mogelijk.
En, vraagt u misschien, hoe dan met de zes miljoen? Daar zal God apart compassie mee hebben, zij zijn immers niet op eigen verzoek... Bij crematie gaat het lichaam over in as en vluchtige stoffen die verdwijnen zonder een spoor achter te laten op aarde. As bevat slechts twee procent van de oorspronkelijk aanwezige stoffen. Bij begraven en de volgende ontbinding ontstaat mest, een stof die de eigenschap bezit de bodem vruchtbaar te maken en aldus nieuw plantaardig leven mogelijk te maken. We weten dat het lichaam al spoedig tot ontbinding overgaat. Hoe komt het vlees er weer aan? In een van de verklaringen staat, nogal mystiek: de opstanding concentreert zich op één niet-vergaan bot en wordt gevoed door het voedsel van de melawe malka.
De melawe malka is de derde maaltijd op Sjabbat die men over de tijdsgrens van de Sjabbat kan uitrekken, terwijl de ge- en verboden van Sjabbat nog geldig blijven. Men verlengt dus de Sjabbat. Die maaltijd gaat gepaard met verheven woorden uit de Torah en de andere wijsheidsgeschriften en vooral met gezang. Speciaal de chassidiem, een stroming in het Jodendom, kunnen heel lang woordloze melodieën zingen, waarbij ze vaak in een bijzondere stemming, soms zelfs in een soort van trance komen. Ik kan dat niet beschrijven, dat moet je meegemaakt hebben.
Een van de uitspraken over de herleving van de doden, mechajee hametiem luidt dat in de dagen van de Masjieach Mozes en zijn familieleden (eerst eventueel) zullen opstaan. Anderen zeggen: alle rechtvaardigen die in galoet (verbanning) zijn gestorven - zij zullen opstaan en de Derde Tempel bouwen. Daarna zal een algehele opstanding van alle doden plaatsvinden. Andere geleerden menen dat de opstanding 40 of 70 jaar zal duren, ofwel drie generaties.
De Gemarah, de Talmoed, heeft drie opvattingen over wie er zullen opstaan:
Kent het Jodendom reïncarnatie?
Er is ook, met name bij de Chassidiem, geloof in reïncarnatie. Ik hoorde een Chassied bij de onverwachte dood van zijn driejarige kind zeggen: het was een ziel die nog drie jaar aan zijn vervolmaking moest werken op aarde en toen die vervolmaking voltooid was, op dat moment naar Boven mocht. Ik vraag me dan vertwijfeld af: hoe gaat het met de ziel van de beroofde, zielsbedroefde ouders. Maar sommigen vinden troost in een dergelijke overweging. Er zijn Joden die zelfs geloven in reïncarnatie in een dier, maar daar weet ik al helemaal weinig van. Ook bestaat er een opvatting dat de zielen in de hemel wachten op de conceptie van een kind om in dat lichaam te gaan wonen. Voor sommigen een reden om veel kinderen te krijgen.
Waar komen de ideeën over reïncarnatie vandaan? Misschien kunnen wij ons niet verzoenen met de idee dat na een kort of lang leven, al dan niet vervuld van droefenis, lijden en onrechtvaardigheid dan wel met vreugde en vervulling, alles voorbij zou zijn. Een toekomstige herrijzenis en/of reïncarnatie kan dan een troost zijn, een overwinning op de dood en een tegemoetkomen aan het vaak intens ervaren rechtsgevoel van de mens. Daarnaast bestaat er het verlangen naar onsterfelijkheid. Misschien belichaamt de idee van wedergeboorte wel de essentie van de Bijbelse boodschap: die van hoop en vertrouwen.
Dit was allemaal over het lichaam. Wat gebeurt er met de ziel? Maimonides meent dat duizend jaar na de opstanding de ziel het lichaam verlaat en naar de wereld van de zielen reist. Daar verheugt de ziel zich in de gloed van de Sjechiena, de Goddelijke aanwezigheid. Anderen menen dat lichaam en ziel tot in de eeuwigheid samen blijven. Weer een andere opvatting is dat na het overlijden de ziel het lichaam weliswaar verlaat, maar de eerste dagen dicht bij het lichaam blijft en zich daarna langzaam verwijdert. Dit is ook een ervaring die sommige mensen die als het ware op het laatste moment teruggehaald werden van de dood, gereanimeerd werden, zeggen te hebben gehad.
Naar de mate dat men de ritueel voorgeschreven houding en handelingen na de dood van een geliefde persoon correct uitvoert en de juiste gebeden zegt, naar die mate zal de ziel zich kunnen verwijderen richting God. Ik zou haast zeggen: met een gerust hart.
Het kaddiesjzeggen voor overleden ouders het eerste Joodse jaar, voor andere relaties de eerste 30 dagen na de dood, zou de ziel rust geven en beter in staat stellen op te stijgen. Kaddiesj is, in tegenstelling wat men gewoonlijk meent, geen gebed voor de doden, maar roemt in gloedvolle bewoordingen Gods grootheid. Met jaartijd, de verjaardag van het overlijden, kan het herdenken van de doden, ook met kaddiesj, voorts bewerkstelligen dat de ziel dichter bij God kan komen.
Wanneer zal de Masjieach komen en zullen de doden opstaan? Ook hierover bestaan vele meningen - er zijn in onze lange en vaak kommervolle geschiedenis verschillende valse messiassen geweest. Hun voorspellingen kwamen niet uit, soms tot grote schade van het Joodse volk. Men geloofde dan dat het Joodse volk de Verlossing nog niet verdiend had, te veel gezondigd had. Er is een opvatting dat God de komst van de Masjieach zal bespoedigen als het hele Joodse volk één keer volledig de Sjabbat zou houden. Een nu nog bestaande, want in de toekomst liggende en dus nog niet door de werkelijkheid geloeechenstrafte mening is de volgende: zoals de zevende dag een rustdag is, het zevende jaar een rustjaar voor de grond van Eretz Jisraeel (en ook het vrijlatingsjaar van de Joodse slaven van toen in Eretz Jisraeel), is er een zevende millenium. Dat is een woord dat ons aan het einde van de vorige eeuw geweldig vertrouwd is geworden! Bij het zevende duizendtal jaren vanaf de schepping van de wereld volgens de Torah zal ook de grote rustperiode van de wereld beginnen. Men knoopt aan die rustperiode de komst van de Maschieach vast. Dus mensen, nog even doorzetten, we zijn nu in het jaar 5768.
We maken even een rekensommetje: God schiep de wereld en sprak: het was avond en het werd ochtend... waaruit afgeleid wordt dat de dagen met de avond beginnen. Daarom beginnen Sjabbat en de feestdagen ook 's avonds met zonsondergang. In het Hebreeuws hebben de medeklinkers ook getalswaarde. Avond is in het Hebreeuws Erev en de getalswaarde is 272. In Zecharja 14:7 staat dat "tegen de avond het licht zal worden". Daaruit leidt men af dat dit licht 272 jaar vóór het einde van het 7e millenium zal doorbreken, en wel het jaar 6728 = 2067. Anderen echter rekenen vanaf het jaar 6000, min 272 is 5728, in de gangbare jaartelling 1967. Toen is de Maschieach niet gekomen zoals we weten, maar wèl werd Jeruzalem in dat jaar heroverd. Van een eeuwige vrede is bepaald geen sprake. In mijn ogen is dit een speculatieve redenering met willekeurig bij elkaar gehaalde elementen, maar ja, wie ben ik?
De komst van de Maschieach is verbonden met de herleving van de doden, hoewel ook dit begrip niet in de Torah wordt genoemd. Het dertiende geloofspunt van Maimonides luidt als volgt: Ik geloof er volledig aan dat er een herleving der doden zal zijn op een tijd dat de Schepper, wiens Naam geprezen is en wiens faam zo hoog en voor altijd verheven is, het wil. Hierbij sluit aan het bekende visioen van de profeet Ezechiël, hoofdstuk 37:1-14. Hij ziet een dal vol beenderen, een grote massa zeer dorre beenderen. God gebiedt Ezechiël tot de dorre beenderen te zeggen: "Zo spreekt God: ik breng geest in u en u zult herleven. Ik zal spieren op u leggen, u met huid overtrekken en geest in u brengen zodat u herleeft en weet dat ik God ben". En zo geschiedde het in het visioen: de beenderen voegden zich aaneen, er kwamen spieren en huid op maar er was nog geen geest in hen. Opnieuw gebiedt God de profeet te profeteren: "Kom van de vier windstreken, o geest, en blaas in deze doden, zodat zij herleven". En de geest kwam in hen en zij herleefden en gingen op hun voeten staan, een geweldig groot leger. God zei vervolgens: "Deze beenderen zijn het hele huis Israëls. Zij zeggen: onze beenderen zijn verdord en onze hoop is vervlogen, maar God zei: zie, Ik open hun graven en breng hen naar het Land Israls. Ik zal Mijn geest in u geven, u doen herleven en doen wonen in uw land en u zult weten dat Ik, uw God, gesproken heb". Tot zover de profeet. Hoe het verder ging worden we niet gewaar. Het zal u niet verbazen dat ook hierover de meningen sterk uiteen lopen. Maar eerst een paar simpele overwegingen: wat zal het vól worden op aarde, we hebben nu al ruimte- en voedselgebrek. Of eten ze niet? En hoe gáát het dan? Hervatten de opgestanen hun leven van weleer, sterven de herleefden een tweede keer, of staan ze maar eventjes op en keren ze spoedig terug in hun graf? En zo zijn er heel wat meer vragen te stellen.
Uit een van de geschriften van mijn zoon Rabbijn Raph Evers, citeer ik uit de Talmoed: Eens vroeg de Egyptische koningin Cleopatra aan Rabbi Meïr: "Ik weet dat de doden zullen opstaan. Zullen ze dat met of zonder kleren doen?" Rabbi Meïr meende: met kleren, en hield daarbij de volgende redenering: "Zie naar het graan. Het zaadje gaat naakt -zonder schilletje of kaf- de aarde in maar komt er, omhuld door kaf, weer uit. Zij die deel hebben aan de herleving zullen dan toch zeker gekleed opstaan daar zij immers -volgens de Joodse ritus - gekleed werden begraven."
In verband met de verwachte herleving der doden mogen de graven van de Joodse overledenen niet geruimd worden. U herinnert zich misschien wel de protesten en zelfs relletjes in Israël tegen archeologische werkzaamheden, opgravingen, als men veronderstelt dat er doden begraven kunnen liggen. Joden mogen zich dan ook niet laten verbranden, cremeren, want dan is er geen opstanding mogelijk.
En, vraagt u misschien, hoe dan met de zes miljoen? Daar zal God apart compassie mee hebben, zij zijn immers niet op eigen verzoek... Bij crematie gaat het lichaam over in as en vluchtige stoffen die verdwijnen zonder een spoor achter te laten op aarde. As bevat slechts twee procent van de oorspronkelijk aanwezige stoffen. Bij begraven en de volgende ontbinding ontstaat mest, een stof die de eigenschap bezit de bodem vruchtbaar te maken en aldus nieuw plantaardig leven mogelijk te maken. We weten dat het lichaam al spoedig tot ontbinding overgaat. Hoe komt het vlees er weer aan? In een van de verklaringen staat, nogal mystiek: de opstanding concentreert zich op één niet-vergaan bot en wordt gevoed door het voedsel van de melawe malka.
De melawe malka is de derde maaltijd op Sjabbat die men over de tijdsgrens van de Sjabbat kan uitrekken, terwijl de ge- en verboden van Sjabbat nog geldig blijven. Men verlengt dus de Sjabbat. Die maaltijd gaat gepaard met verheven woorden uit de Torah en de andere wijsheidsgeschriften en vooral met gezang. Speciaal de chassidiem, een stroming in het Jodendom, kunnen heel lang woordloze melodieën zingen, waarbij ze vaak in een bijzondere stemming, soms zelfs in een soort van trance komen. Ik kan dat niet beschrijven, dat moet je meegemaakt hebben.
Een van de uitspraken over de herleving van de doden, mechajee hametiem luidt dat in de dagen van de Masjieach Mozes en zijn familieleden (eerst eventueel) zullen opstaan. Anderen zeggen: alle rechtvaardigen die in galoet (verbanning) zijn gestorven - zij zullen opstaan en de Derde Tempel bouwen. Daarna zal een algehele opstanding van alle doden plaatsvinden. Andere geleerden menen dat de opstanding 40 of 70 jaar zal duren, ofwel drie generaties.
De Gemarah, de Talmoed, heeft drie opvattingen over wie er zullen opstaan:
- iedereen
- alleen wie in Eretz Jisraeel is begraven; de elders begraven rechtvaardigen komen pijnloos rollend in het Heilige Land, dan wel ze lopen erheen onder de grond
- Ieder die het licht van de Torah gebruikt. Onwetenden zullen niet opstaan, tenzij zij hulp geboden hebben aan hen die de Torah bestuderen, afgeleid van Deuteronomium 4:4, waarin staat: "Maar jullie die vastgehouden hebben aan de Eeuwige, jullie God, jullie zijn vandaag allemaal in leven"
Kent het Jodendom reïncarnatie?
Er is ook, met name bij de Chassidiem, geloof in reïncarnatie. Ik hoorde een Chassied bij de onverwachte dood van zijn driejarige kind zeggen: het was een ziel die nog drie jaar aan zijn vervolmaking moest werken op aarde en toen die vervolmaking voltooid was, op dat moment naar Boven mocht. Ik vraag me dan vertwijfeld af: hoe gaat het met de ziel van de beroofde, zielsbedroefde ouders. Maar sommigen vinden troost in een dergelijke overweging. Er zijn Joden die zelfs geloven in reïncarnatie in een dier, maar daar weet ik al helemaal weinig van. Ook bestaat er een opvatting dat de zielen in de hemel wachten op de conceptie van een kind om in dat lichaam te gaan wonen. Voor sommigen een reden om veel kinderen te krijgen.
Waar komen de ideeën over reïncarnatie vandaan? Misschien kunnen wij ons niet verzoenen met de idee dat na een kort of lang leven, al dan niet vervuld van droefenis, lijden en onrechtvaardigheid dan wel met vreugde en vervulling, alles voorbij zou zijn. Een toekomstige herrijzenis en/of reïncarnatie kan dan een troost zijn, een overwinning op de dood en een tegemoetkomen aan het vaak intens ervaren rechtsgevoel van de mens. Daarnaast bestaat er het verlangen naar onsterfelijkheid. Misschien belichaamt de idee van wedergeboorte wel de essentie van de Bijbelse boodschap: die van hoop en vertrouwen.
Dit was allemaal over het lichaam. Wat gebeurt er met de ziel? Maimonides meent dat duizend jaar na de opstanding de ziel het lichaam verlaat en naar de wereld van de zielen reist. Daar verheugt de ziel zich in de gloed van de Sjechiena, de Goddelijke aanwezigheid. Anderen menen dat lichaam en ziel tot in de eeuwigheid samen blijven. Weer een andere opvatting is dat na het overlijden de ziel het lichaam weliswaar verlaat, maar de eerste dagen dicht bij het lichaam blijft en zich daarna langzaam verwijdert. Dit is ook een ervaring die sommige mensen die als het ware op het laatste moment teruggehaald werden van de dood, gereanimeerd werden, zeggen te hebben gehad.
Naar de mate dat men de ritueel voorgeschreven houding en handelingen na de dood van een geliefde persoon correct uitvoert en de juiste gebeden zegt, naar die mate zal de ziel zich kunnen verwijderen richting God. Ik zou haast zeggen: met een gerust hart.
Het kaddiesjzeggen voor overleden ouders het eerste Joodse jaar, voor andere relaties de eerste 30 dagen na de dood, zou de ziel rust geven en beter in staat stellen op te stijgen. Kaddiesj is, in tegenstelling wat men gewoonlijk meent, geen gebed voor de doden, maar roemt in gloedvolle bewoordingen Gods grootheid. Met jaartijd, de verjaardag van het overlijden, kan het herdenken van de doden, ook met kaddiesj, voorts bewerkstelligen dat de ziel dichter bij God kan komen.
Wanneer zal de Masjieach komen en zullen de doden opstaan? Ook hierover bestaan vele meningen - er zijn in onze lange en vaak kommervolle geschiedenis verschillende valse messiassen geweest. Hun voorspellingen kwamen niet uit, soms tot grote schade van het Joodse volk. Men geloofde dan dat het Joodse volk de Verlossing nog niet verdiend had, te veel gezondigd had. Er is een opvatting dat God de komst van de Masjieach zal bespoedigen als het hele Joodse volk één keer volledig de Sjabbat zou houden. Een nu nog bestaande, want in de toekomst liggende en dus nog niet door de werkelijkheid geloeechenstrafte mening is de volgende: zoals de zevende dag een rustdag is, het zevende jaar een rustjaar voor de grond van Eretz Jisraeel (en ook het vrijlatingsjaar van de Joodse slaven van toen in Eretz Jisraeel), is er een zevende millenium. Dat is een woord dat ons aan het einde van de vorige eeuw geweldig vertrouwd is geworden! Bij het zevende duizendtal jaren vanaf de schepping van de wereld volgens de Torah zal ook de grote rustperiode van de wereld beginnen. Men knoopt aan die rustperiode de komst van de Maschieach vast. Dus mensen, nog even doorzetten, we zijn nu in het jaar 5768.
We maken even een rekensommetje: God schiep de wereld en sprak: het was avond en het werd ochtend... waaruit afgeleid wordt dat de dagen met de avond beginnen. Daarom beginnen Sjabbat en de feestdagen ook 's avonds met zonsondergang. In het Hebreeuws hebben de medeklinkers ook getalswaarde. Avond is in het Hebreeuws Erev en de getalswaarde is 272. In Zecharja 14:7 staat dat "tegen de avond het licht zal worden". Daaruit leidt men af dat dit licht 272 jaar vóór het einde van het 7e millenium zal doorbreken, en wel het jaar 6728 = 2067. Anderen echter rekenen vanaf het jaar 6000, min 272 is 5728, in de gangbare jaartelling 1967. Toen is de Maschieach niet gekomen zoals we weten, maar wèl werd Jeruzalem in dat jaar heroverd. Van een eeuwige vrede is bepaald geen sprake. In mijn ogen is dit een speculatieve redenering met willekeurig bij elkaar gehaalde elementen, maar ja, wie ben ik?
Bloeme Evers-Emden
| << De herleving der doden: de komst van de Masjieach | Kledingvoorschriften binnen het orthodoxe Jodendom >> |