Columns bloeme
ENKELE STROMINGEN IN HET JODENDOM
Een velen kwellende vraag is: waarom is er zoveel strijd in de wereld, waarom vechten de mensen de hele geschiedenis door over de hele aardbol met elkaar, waarom leren de mensen nooit van het verleden. Reeds Koning Salomo in Prediker (3:8): er is een tijd van oorlog en er is een tijd van vrede, (ook) geciteerd door minister-president Rabin z.l. toen hij Arafat die gedenkwaardige hand gaf op het groene grasveld van het Witte Huis.
Het is kennelijk een aangeboren behoefte, waaraan veel namen zijn gegeven, b.v. agressie, behoefte het eigen Ik te bevestigen, zich te verheffen boven de ander(en), de (wel)lust te plagen, tot doden toe, en alles wat daartussen ligt.
De mens heeft (ook) behoefte aan groepsvorming, hetgeen een gevoel van veiligheid geeft, een gevoel ergens bij te horen. Een solitair levend persoon zoals een monnik in een hutje in een bos is een uitzonderlijk verschijnsel. We zijn dan ook in hoge mate afhankelijk van elkaar en we leven in meer of minder grote groepen.
Dus we vormen groepen: een wijkorgaan, een beroepsvereniging, een volk, enz. En daarmee behartigen we vaak belangen die ons tot voordeel kunnen strekken. Maar... binnen een vooral grote(re) groep ontstaan clubjes van figuren die ontevreden zijn met de heersende tendens, met het bestuur of de regering. Er ontstaat een clubje van gelijkgestemden binnen die eenheid; zij organiseren een opstand en proberen binnen hun groep hun zin te krijgen, of ze treden uit en stichten een nieuwe politieke partij of een andere kerk of zelfs een nieuwe godsdienst. Voorbeelden te over.
Daarnaast heeft de mens een neiging het Hogere te zoeken, dankbaarheid te betonen voor welzijn, verklaringen te vinden voor onbegrepen en onbegrijpelijke verschijnselen. Dit gecombineerd met de vurige wil om het lot ten gunste te beïnvloeden, bijvoorbeeld genezing af te smeken of bevrijding uit knellende omstandigheden.
Er is door antropologen geen enkele, hoe primitieve stam ook, gevonden die niet enige vorm van aanbidding praktiseert. Het kan gaan om een boom die bijzondere eigenschappen toegeschreven krijgt, dan wel om de zon of andere hemellichamen, of om de Ene Onzichtbare God.
Idee van het Hogere is het meest abstracte wat we hebben en het onderscheidt ons waarschijnlijk van dieren. Hoewel men ten aanzien van dieren bescheiden moet zijn en elk nader dieronderzoek aantoont dat veel meer dan wij vermoed(d)en ook dieren speciale uitrustingen en psychische mogelijkheden hebben, is tot dusverre niet bewezen dat dieren besef van het Hogere hebben.
Vooral ten aanzien van God is de mens onverdraagzaam. Velen weten precies hoe God aanbeden wil worden en leggen dat met meer of minder kracht anderen op (de godsdienstoorlogen!). Maar ook zonder regelrechte oorlog ontstaan voornoemde splitsingen in groepen en wel heel speciaal in godsdienstzaken, zie bijvoorbeeld de vele groeperingen in het Hollandse protestantisme.
Er is een ongelooflijk breed scala van godsdienstige uitingen over de hele wereld: om enkele heel grote verzamelgroepen te noemen: hindoes, mohammedanen, christenen, heidenen, veelgodendienaren, enzovoort, met al hun subgroepen. En ook het jodendom, dat daarop geen uitzondering maakt.
Joodse groeperingen aan het begin van de jaartelling en nu
Door vele studies betreffende het ontstaan van het christendom is rondom het begin van de jaartelling onderzoek gedaan naar de historische situatie. Daaruit bleek hoeveel Joodse groeperingen er toen waren, hetgeen een bewijs is van een levend jodendom! Heel bekende groeperingen waren de Zeloten, de Farizeeën, de Essenen, die allemaal andere opvattingen hadden hoe God gediend moest worden en niet zelden elkaar hevig bestreden.
Ook in het huidige jodendom zijn vele subgroepen. Ik schrijf nu vooral over Hollandse toestanden. Denk aan de heel vromen, kenbaar door hun kleding. Iets vrolijker opvatting over het jodendom hebben de ‘gewone’ orthodoxen, die overigens niets overslaan van de voorgeschreven wetten, evenmin de modern-orthodoxen en de Mizrachisten, zo genoemd naar de Zionistische groepering (al van ver voor dé oorlog).
Dan zijn er Joden die wel allerlei overslaan maar toch ook aan veel vasthouden, want het jodendom is niet alleen een godsdienst met heel veel aspecten, maar bovendien niet een vrijblijvende opgave; het orthodoxe jodendom is een heel het leven doordringende praktijk.
Daarnaast zijn er velen die zich sterk aanpassen aan hun omgeving: assimilanten, niet altijd nadrukkelijk zo nagestreefd en ze ontkennen hun Joods-zijn niet. De assimilanten die dat wel doen, gaan in één of twee generaties op in ‘de Nederlanders’. Het ligt voor de hand dat juist godsdienstig levenden (Joden zowel als niet-Joden) er het meest behoefte aan hebben zich van elkaar te onderscheiden als ze andere opvattingen hebben over onderdelen van hun godsdienst.
De kerkgenootschappen
In Nederland, voornamelijk geconcentreerd in Amsterdam, kent men drie ‘kerk’genootschappen (de benaming is een erfenis van de Napoleontische tijd), namelijk de Hoogduitse (is de Asjkenazische, is de N(ederlands) I(sraëlietische) H(oofdsynagoge = de N.I.H.S.), de Portugese en de Liberale.
De Portugese is in Nederland ontstaan uit de vluchtelingen die door de verbanning uit Spanje (1492), korte tijd later ook uit Portugal, aan het einde van de 15e en in de 16e eeuw zich in wat nu Nederland heet, vestigden. De Asjkenazische Joden kwamen vooral uit Oost-Europa, ook al weer op de vlucht en in een nauwelijks aflatende stroom o.a. naar Nederland. Er zijn overigens aanwijzingen van veel vroegere Joodse bewoning hier.
De Liberale Gemeente is de jongste telg: vooral uit Duitsland afkomstige Joden brachten hun opvattingen over het Jodendom naar deze streken.
Zowel Asjkenaziem als Portugezen gaan uit van de onveranderlijke Wet die Mozes op de berg Sinaï is geopenbaard in zowel schriftelijke als mondelinge vorm: de Torah en de Misjna. Later zijn de wetten minitieus uitgewerkt en staan vermeld in de Talmoed oftewel Gemarah.
Hoewel dus de uitgangspunten met elkaar in overeenstemming zijn, zijn de minhagiem (gewoonten) in de uitvoering van het godsdienstige leven vaak verschillend. De Portugezen proberen nog iets van de vroegere ‘grandezza’ (toen de deftige groot-kooplieden er de dienst uitmaakten) overeind te houden.
De Liberalen gaan uit van méérdere momenten van Openbaring en voor hen is de halacha, de Joodse wet, eventueel aan te passen. Dat heeft nogal wat gevolgen gehad voor de praktijk van het Joodse leven in vergelijking met de beide andere kerkgenootschappen.
Het is hier niet de plaats om dieper op de verschillen in te gaan; er is veel over te lezen voor wie dat wil.
Chassidiem
Omdat er vaak vragen over zijn, vooral van hen die in Israël zijn geweest en daar de opvallende kledinggewoonten van de Chassidiem (vertaling: vromen) hebben gezien: iets nader over hen.
Het Chassidisme is ontstaan in de 18e eeuw in Oost-Europa. Door de erbarmelijke toestanden, ontstaan door onderdrukking van antisemietische regeringen, waren de meeste Joden zeer verarmd. Het bestuderen van de Heilige Boeken werd een aangelegenheid voor de weinige rijken en hun zonen, die weinig of helemaal geen aanraking hadden met hun arme en vaak onontwikkelde broeders. Bovendien bedreven zij vaak ‘pilpul’, een geweldig diep ingaan op geringe details.
Een weesjongen die opgevoed werd op kosten van de gemeenschap, zwierf vaak in de bossen en verwonderde zich over de volmaaktheid van de natuur. Deze Israël ben Eliëzer (later werd hij genoemd de Ba'al Sjem Tov = meester van de goede naam) meende dat voor God alle mensen gelijk zijn, arm en rijk, dom en geleerd en dat God gediend wil worden in vreugde. Het was een soort Goede Boodschap!
Toen de beweging omvang begon te krijgen (dus een nieuwe groepering) omdat vooral de arme Joden zich hieraan optrokken, voelden de bovengenoemden zich bedreigd en stelden zich teweer tegen deze nieuwe beweging, die zich de Chassidiem ging noemen of genoemd werd. Hun tegenstanders kregen de naam van ‘Mitnaggediem’ = tegenstanders (hierin zit het Hebreeuwse woord ‘nèged’ = tegen). Ondanks steeds fellere tegenstand breidde het Chassidisme zich over Europa uit (toen niet in Nederland). Men deinsde voor weinig terug: men deed elkaar over en weer in de ban, zat sjiwwe als een meisje uit de ene groep trouwde met een jongen uit de andere, en lichamelijk geweld was geen uitzondering. Joden onder elkaar! maar het ging wel om de dienst aan God.
Inmiddels is de beweging ook in Nederland al vele jaren doorgedrongen maar de strijdbijl is begraven, al steekt soms toch een puntje ervan boven de aarde uit. Maar ook de Chassidiem vormen niet één club: er waren uittreders.
De groepen kennen een autoritaire structuur, waarbij de hoofdman, een tsaddiek (een volmaakte man) het absoluut voor het zeggen heeft: zijn Chassidiem gehoorzamen hem op straffe van uitbanning. Hij houdt ‘hof’, wordt door zijn volgelingen over grote en kleine zaken geraadpleegd en wordt beschouwd als iemand van een hogere orde.
Er zijn meerdere groepen, waarbij de tsaddiek naar de plaats van afkomst wordt genoemd, dus (o.a.) de Lubawitcher Rebbe: de Rebbe die uit het plaatsje Lubawitch komt. Er zijn vele kleurrijke gebruiken en bijeenkomsten waar honderden volgelingen komen (alleen mannen) en waar een bijzondere groepsbeleving bereikt kan worden via langdurig volgehouden - vaak woordloos - gezang.
Er waren vele volgelingen die in deze Rebbe de Maschieach zagen, maar hij stierf. Sommigen denken dat hij zal opstaan (waar heb ik dat meer gehoord?).
Zionisme
Een andere groepering in het jodendom, die dwars door alle sociale en religieuze secties doorloopt is het Zionisme.
Mijn man z.l. zei: Awraham awienoe, onze voorvader, was de eerste Zionist, want hij trok op bevel van God naar ‘het Land dat Ik je zal wijzen’.
Misschien heeft geen enkele Joodse beweging zozeer verbindend gewerkt als het besef dat we altijd de speelbal van de regeringen van de landen waar we wonen zullen blijven, als we géén eigen territorium hebben waar wijzelf de baas zijn. En dat we daar zelf aan moeten werken, ondanks de tegenstand van hen die alle hoop op de komst van de Maschieach gevestigd hadden.
Het zal niemand verbazen dat binnen het Zionisme ook weer tal van subgroepen ontstonden: zij die primair het Land wilden ontginnen, desnoods met hun blote handen en die de religie ver van zich wierpen. Zij die er een socialistische heilsstaat wilden vestigen, anderen die dat ook wilden maar mét God en het orthodoxe jodendom. Zij die met geweld en zij die zonder geweld wilden proberen een eigen staat te stichten, enz.
Hoewel de Joden alle eeuwen van de verbanning door gebeden hebben voor terugkeer naar het Land der Vaderen, is het politieke Zionisme pas in het eind van de 19e eeuw ontstaan in Oost-Europa.
Bloeme Evers-Emden
Een velen kwellende vraag is: waarom is er zoveel strijd in de wereld, waarom vechten de mensen de hele geschiedenis door over de hele aardbol met elkaar, waarom leren de mensen nooit van het verleden. Reeds Koning Salomo in Prediker (3:8): er is een tijd van oorlog en er is een tijd van vrede, (ook) geciteerd door minister-president Rabin z.l. toen hij Arafat die gedenkwaardige hand gaf op het groene grasveld van het Witte Huis.
Het is kennelijk een aangeboren behoefte, waaraan veel namen zijn gegeven, b.v. agressie, behoefte het eigen Ik te bevestigen, zich te verheffen boven de ander(en), de (wel)lust te plagen, tot doden toe, en alles wat daartussen ligt.
De mens heeft (ook) behoefte aan groepsvorming, hetgeen een gevoel van veiligheid geeft, een gevoel ergens bij te horen. Een solitair levend persoon zoals een monnik in een hutje in een bos is een uitzonderlijk verschijnsel. We zijn dan ook in hoge mate afhankelijk van elkaar en we leven in meer of minder grote groepen.
Dus we vormen groepen: een wijkorgaan, een beroepsvereniging, een volk, enz. En daarmee behartigen we vaak belangen die ons tot voordeel kunnen strekken. Maar... binnen een vooral grote(re) groep ontstaan clubjes van figuren die ontevreden zijn met de heersende tendens, met het bestuur of de regering. Er ontstaat een clubje van gelijkgestemden binnen die eenheid; zij organiseren een opstand en proberen binnen hun groep hun zin te krijgen, of ze treden uit en stichten een nieuwe politieke partij of een andere kerk of zelfs een nieuwe godsdienst. Voorbeelden te over.
Daarnaast heeft de mens een neiging het Hogere te zoeken, dankbaarheid te betonen voor welzijn, verklaringen te vinden voor onbegrepen en onbegrijpelijke verschijnselen. Dit gecombineerd met de vurige wil om het lot ten gunste te beïnvloeden, bijvoorbeeld genezing af te smeken of bevrijding uit knellende omstandigheden.
Er is door antropologen geen enkele, hoe primitieve stam ook, gevonden die niet enige vorm van aanbidding praktiseert. Het kan gaan om een boom die bijzondere eigenschappen toegeschreven krijgt, dan wel om de zon of andere hemellichamen, of om de Ene Onzichtbare God.
Idee van het Hogere is het meest abstracte wat we hebben en het onderscheidt ons waarschijnlijk van dieren. Hoewel men ten aanzien van dieren bescheiden moet zijn en elk nader dieronderzoek aantoont dat veel meer dan wij vermoed(d)en ook dieren speciale uitrustingen en psychische mogelijkheden hebben, is tot dusverre niet bewezen dat dieren besef van het Hogere hebben.
Vooral ten aanzien van God is de mens onverdraagzaam. Velen weten precies hoe God aanbeden wil worden en leggen dat met meer of minder kracht anderen op (de godsdienstoorlogen!). Maar ook zonder regelrechte oorlog ontstaan voornoemde splitsingen in groepen en wel heel speciaal in godsdienstzaken, zie bijvoorbeeld de vele groeperingen in het Hollandse protestantisme.
Er is een ongelooflijk breed scala van godsdienstige uitingen over de hele wereld: om enkele heel grote verzamelgroepen te noemen: hindoes, mohammedanen, christenen, heidenen, veelgodendienaren, enzovoort, met al hun subgroepen. En ook het jodendom, dat daarop geen uitzondering maakt.
Joodse groeperingen aan het begin van de jaartelling en nu
Door vele studies betreffende het ontstaan van het christendom is rondom het begin van de jaartelling onderzoek gedaan naar de historische situatie. Daaruit bleek hoeveel Joodse groeperingen er toen waren, hetgeen een bewijs is van een levend jodendom! Heel bekende groeperingen waren de Zeloten, de Farizeeën, de Essenen, die allemaal andere opvattingen hadden hoe God gediend moest worden en niet zelden elkaar hevig bestreden.
Ook in het huidige jodendom zijn vele subgroepen. Ik schrijf nu vooral over Hollandse toestanden. Denk aan de heel vromen, kenbaar door hun kleding. Iets vrolijker opvatting over het jodendom hebben de ‘gewone’ orthodoxen, die overigens niets overslaan van de voorgeschreven wetten, evenmin de modern-orthodoxen en de Mizrachisten, zo genoemd naar de Zionistische groepering (al van ver voor dé oorlog).
Dan zijn er Joden die wel allerlei overslaan maar toch ook aan veel vasthouden, want het jodendom is niet alleen een godsdienst met heel veel aspecten, maar bovendien niet een vrijblijvende opgave; het orthodoxe jodendom is een heel het leven doordringende praktijk.
Daarnaast zijn er velen die zich sterk aanpassen aan hun omgeving: assimilanten, niet altijd nadrukkelijk zo nagestreefd en ze ontkennen hun Joods-zijn niet. De assimilanten die dat wel doen, gaan in één of twee generaties op in ‘de Nederlanders’. Het ligt voor de hand dat juist godsdienstig levenden (Joden zowel als niet-Joden) er het meest behoefte aan hebben zich van elkaar te onderscheiden als ze andere opvattingen hebben over onderdelen van hun godsdienst.
De kerkgenootschappen
In Nederland, voornamelijk geconcentreerd in Amsterdam, kent men drie ‘kerk’genootschappen (de benaming is een erfenis van de Napoleontische tijd), namelijk de Hoogduitse (is de Asjkenazische, is de N(ederlands) I(sraëlietische) H(oofdsynagoge = de N.I.H.S.), de Portugese en de Liberale.
De Portugese is in Nederland ontstaan uit de vluchtelingen die door de verbanning uit Spanje (1492), korte tijd later ook uit Portugal, aan het einde van de 15e en in de 16e eeuw zich in wat nu Nederland heet, vestigden. De Asjkenazische Joden kwamen vooral uit Oost-Europa, ook al weer op de vlucht en in een nauwelijks aflatende stroom o.a. naar Nederland. Er zijn overigens aanwijzingen van veel vroegere Joodse bewoning hier.
De Liberale Gemeente is de jongste telg: vooral uit Duitsland afkomstige Joden brachten hun opvattingen over het Jodendom naar deze streken.
Zowel Asjkenaziem als Portugezen gaan uit van de onveranderlijke Wet die Mozes op de berg Sinaï is geopenbaard in zowel schriftelijke als mondelinge vorm: de Torah en de Misjna. Later zijn de wetten minitieus uitgewerkt en staan vermeld in de Talmoed oftewel Gemarah.
Hoewel dus de uitgangspunten met elkaar in overeenstemming zijn, zijn de minhagiem (gewoonten) in de uitvoering van het godsdienstige leven vaak verschillend. De Portugezen proberen nog iets van de vroegere ‘grandezza’ (toen de deftige groot-kooplieden er de dienst uitmaakten) overeind te houden.
De Liberalen gaan uit van méérdere momenten van Openbaring en voor hen is de halacha, de Joodse wet, eventueel aan te passen. Dat heeft nogal wat gevolgen gehad voor de praktijk van het Joodse leven in vergelijking met de beide andere kerkgenootschappen.
Het is hier niet de plaats om dieper op de verschillen in te gaan; er is veel over te lezen voor wie dat wil.
Chassidiem
Omdat er vaak vragen over zijn, vooral van hen die in Israël zijn geweest en daar de opvallende kledinggewoonten van de Chassidiem (vertaling: vromen) hebben gezien: iets nader over hen.
Het Chassidisme is ontstaan in de 18e eeuw in Oost-Europa. Door de erbarmelijke toestanden, ontstaan door onderdrukking van antisemietische regeringen, waren de meeste Joden zeer verarmd. Het bestuderen van de Heilige Boeken werd een aangelegenheid voor de weinige rijken en hun zonen, die weinig of helemaal geen aanraking hadden met hun arme en vaak onontwikkelde broeders. Bovendien bedreven zij vaak ‘pilpul’, een geweldig diep ingaan op geringe details.
Een weesjongen die opgevoed werd op kosten van de gemeenschap, zwierf vaak in de bossen en verwonderde zich over de volmaaktheid van de natuur. Deze Israël ben Eliëzer (later werd hij genoemd de Ba'al Sjem Tov = meester van de goede naam) meende dat voor God alle mensen gelijk zijn, arm en rijk, dom en geleerd en dat God gediend wil worden in vreugde. Het was een soort Goede Boodschap!
Toen de beweging omvang begon te krijgen (dus een nieuwe groepering) omdat vooral de arme Joden zich hieraan optrokken, voelden de bovengenoemden zich bedreigd en stelden zich teweer tegen deze nieuwe beweging, die zich de Chassidiem ging noemen of genoemd werd. Hun tegenstanders kregen de naam van ‘Mitnaggediem’ = tegenstanders (hierin zit het Hebreeuwse woord ‘nèged’ = tegen). Ondanks steeds fellere tegenstand breidde het Chassidisme zich over Europa uit (toen niet in Nederland). Men deinsde voor weinig terug: men deed elkaar over en weer in de ban, zat sjiwwe als een meisje uit de ene groep trouwde met een jongen uit de andere, en lichamelijk geweld was geen uitzondering. Joden onder elkaar! maar het ging wel om de dienst aan God.
Inmiddels is de beweging ook in Nederland al vele jaren doorgedrongen maar de strijdbijl is begraven, al steekt soms toch een puntje ervan boven de aarde uit. Maar ook de Chassidiem vormen niet één club: er waren uittreders.
De groepen kennen een autoritaire structuur, waarbij de hoofdman, een tsaddiek (een volmaakte man) het absoluut voor het zeggen heeft: zijn Chassidiem gehoorzamen hem op straffe van uitbanning. Hij houdt ‘hof’, wordt door zijn volgelingen over grote en kleine zaken geraadpleegd en wordt beschouwd als iemand van een hogere orde.
Er zijn meerdere groepen, waarbij de tsaddiek naar de plaats van afkomst wordt genoemd, dus (o.a.) de Lubawitcher Rebbe: de Rebbe die uit het plaatsje Lubawitch komt. Er zijn vele kleurrijke gebruiken en bijeenkomsten waar honderden volgelingen komen (alleen mannen) en waar een bijzondere groepsbeleving bereikt kan worden via langdurig volgehouden - vaak woordloos - gezang.
Er waren vele volgelingen die in deze Rebbe de Maschieach zagen, maar hij stierf. Sommigen denken dat hij zal opstaan (waar heb ik dat meer gehoord?).
Zionisme
Een andere groepering in het jodendom, die dwars door alle sociale en religieuze secties doorloopt is het Zionisme.
Mijn man z.l. zei: Awraham awienoe, onze voorvader, was de eerste Zionist, want hij trok op bevel van God naar ‘het Land dat Ik je zal wijzen’.
Misschien heeft geen enkele Joodse beweging zozeer verbindend gewerkt als het besef dat we altijd de speelbal van de regeringen van de landen waar we wonen zullen blijven, als we géén eigen territorium hebben waar wijzelf de baas zijn. En dat we daar zelf aan moeten werken, ondanks de tegenstand van hen die alle hoop op de komst van de Maschieach gevestigd hadden.
Het zal niemand verbazen dat binnen het Zionisme ook weer tal van subgroepen ontstonden: zij die primair het Land wilden ontginnen, desnoods met hun blote handen en die de religie ver van zich wierpen. Zij die er een socialistische heilsstaat wilden vestigen, anderen die dat ook wilden maar mét God en het orthodoxe jodendom. Zij die met geweld en zij die zonder geweld wilden proberen een eigen staat te stichten, enz.
Hoewel de Joden alle eeuwen van de verbanning door gebeden hebben voor terugkeer naar het Land der Vaderen, is het politieke Zionisme pas in het eind van de 19e eeuw ontstaan in Oost-Europa.
Bloeme Evers-Emden
| << De Joodse kalender | Kasjroet: de meest fundamentele regels van de Joodse spijswetten >> |