CHANOEKA, HET JOODSE LICHTFEEST

Nog veel meer dan een religieus feest is Chanoeka het feest van vrijheid van godsdienst en van nationale trots.

Een beetje geschiedenisles is nodig, omdat de politieke situatie van die tijd er alles mee te maken heeft. Judea is in de loop der eeuwen zeer vaak overheerst door allerlei volkeren, want ‘oorlog is de gewone status’; vrede is wenselijk maar moeizaam te bereiken.

Ik begin maar ergens: na de Perzische overheersing veroverde Alexander de Grote van Macedonië (ook) Judea. Langzamerhand raakte de’hellenisering’ van Judea ‘in’ bij vele Joden. Het was een bewijs van beschaving om bijvoorbeeld Griekse namen te dragen, het schoonheidsideaal te omhelzen en naaktcultuur te bedrijven. Vele andere Joden echter boden hier weerstand aan. De Tora had een diep besef van heel andere waarden in hen geplant en zij weigerden een heidens levensconcept te aanvaarden. Dat werd overigens niet opgedrongen door Alexander de Grote: de Joden konden hun eigen opvattingen over het leven volgen, vrijelijk hun godsdienst uitoefenen, etc.

Alexander verwierf zich ook een goede naam door daden als in het volgende verhaal: ooit ging Sjimon de Rechtvaardige, een groot geleerde en de Hogepriester, Alexander tegemoet om hem te vragen zijn beeld niet in de Tempel te plaatsen. Toen Alexander hem zag, stapte hij van zijn paard en knielde voor hem. Zijn generaals vroegen hem waarom hij zich zo vernederde. Alexander antwoordde dat hem vlak voor grote veldslagen in zijn dromen een man verscheen die op Sjimon leek en die hem voorspoed voorspelde.

Alexander willigde de wens in en uit dankbaarheid voor deze en andere daden noemden vele jonge ouders hun toen geboren zoontjes Alexander.

Na de dood van Alexander werd geknokt om de verdeling van zijn uitgestrekte rijk. De uit Egypte afkomstige Ptolemeeën wonnen en heersten in Judea. Ze werden later verjaagd door de Assyrische Seleuciden, die Antiochus III als koning aanstelden; hij stond de Joden dezelfde vrijheden toe als Alexander en de Ptolemeeën. Hoewel de hellenisering al die tijd voortging in vooral de sociale bovenklasse, bleef het grootste deel van het Joodse volk wetsgetrouw.

Antiochus III werd opgevolgd door Antiochus IV, een bewonderaar van de Griekse cultuur. De gehelleniseerde Joden, hoewel een minderheid, wilden de andere Joden ook dit heil brengen. Niet alleen omdat zij zelf vergriekst waren, maar vooral om politieke redenen: het zwakke Judea kon maar beter opgaan in het grote Helleens-Syrische rijk, dus de kant van de Seleuciden kiezen, om niet steeds oorlog in hun straten te moeten verduren.

De wetsgetrouwe Joden wezen echter met kracht dit politieke ideaal, dat met de hellenisering gepaard ging, af en wilden hun God, hun zeden en gewoonten van het Jodendom, trouw blijven.

Antiochus IV nam de titel Epiphanes (= op aarde verschenen god) aan, hetgeen zijn grootheidswaan verried. Het hellenisme begunstigde hij zeer, hij betoonde zich langzamerhand steeds woester en wreder (een tijdgenoot noemde hem niet Epiphanes maar Epimanes = gek) in zijn poging eenheid van godsdienst en cultuur te forceren. Hij verbood alle Joods-godsdienstige voorschriften op straffe des doods. Hij liet Wetsrollen verbranden, ontwijdde de Tempel door er een beeld van Zeus in te plaatsen en op het voor wetsgetrouwe Joden heilige altaar varkens te offeren; een gruwel die geweldige woede opwekte. Overal werden (heidense) altaren neergezet; het niet-offeren daarop werd beschouwd als een bewijs van ontrouw aan de staat. Tot in de kleinste dorpen dwongen de soldaten de afgodendienst af. Duizenden werden vermoord die weigerden de Joodse wetten te overtreden. Velen vluchtten naar de toen moeilijk toegankelijke bergen van Judea.

Omdat vooral de rijken vatbaar waren gebleken voor het helleniserings-virus, maar het ‘gewone volk’ het Jodendom trouw bleef, was het, behalve een godsdienstige, culturele en politieke strijd, ook een sociale.

In het dorpje Modiïn woonde Mattitjahoe, een priester uit de familie der Chasjmoneeën. Ook hij moest op het afgodische altaar offeren. Hij weigerde in het aangezicht van een militaire macht ..... De volkswoede richtte zich op de Syrische soldaten en doodde een aantal van hen. Mattitjahoe vluchtte met zijn vijf zonen en een ‘Wie voor de Tora ijvert, volge mij’. Mattitjahoe en zijn familie werden de Maccabeeën genoemd; dat is volgens sommigen afgeleid van ´macbee´ = hamer. Na de dood van Mattitjahoe speelde zijn zoon Jehoedah een belangrijke rol. Zoon Sjimon werd - veel later - benoemd tot erfelijk vorst en hogepriester. De Chasjmoneïsche regering liep van 165 - 67 vóór.

Hun geschiedenis staat beschreven in de Maccabeeën-boeken, in de apocryfe boeken van Tenach (die boeken die niet in de officiële canon zijn opgenomen; verkrijgbaar in met name religieuze boekhandels).

Terug naar Mattitjahoe: duizenden gaven gehoor aan zijn oproep, vormden strijdgroepen. Ze trokken door het land en verwoestten de altaren van de afgoden, voerden een guerrilla, waarbij zij de Syrische troepen gevoelige verliezen toe brachten. Antiochus IV zond – zonder succes - een steeds grotere troepenmacht. In één jaar wisten de Maccabeeën en hun volgelingen de Tempel in Jeruzalem te bevrijden, te reinigen en her in te wijden.

Deze bevrijding betekende overigens niet het einde van de oorlog; het duurde nog jaren tot de Chasjmonaiem het land onder controle kregen en een Joods bestuur instelden.

Voor de inwijding van de Tempel moest o.a. de achtarmige kandelaar ontstoken worden, maar er was slechts één kruikje olie met het hogepriesterlijke stempel beschikbaar, genoeg voor één dag, terwijl het voorschrift voor de inwijding luidde: acht dagen. Het bereiden van ‘kosjere’ olie voor de inwijding zou acht dagen vergen.

En nu het wonder: dat kleine kruikje bleek genoeg voor acht dagen!

Dit wonder werd van zodanig belang geacht, dat de Joden tot op heden jaarlijks acht dagen thuis de lichten aansteken. De kaarsen of lichtjes moeten op één hoogte staan; er is een extra plaats voor een negende lichtje, de sjamasj. Daarmee steekt men de chanoeka-kaarsjes aan.

Kunstenaars hebben vele vormen van chanoeka-lampen (chanoekiot) ontworpen.

Het is een feest zonder veel verplichtingen en wel heel vrolijk. Na het aansteken van de lichtjes is het gewoonte dat het gezin spelletjes doet, speciaal met het Chanoeka-tolletje, de draidl oftewel trendel.

Het woord Chanoeka betekent: Inwijding. Dezelfde stamletters worden gebruikt voor het woord chinoeg, dat opvoeding betekent.

Het is dus geen gebod uit de Tora, het gaat ook niet gepaard met bijvoorbeeld werkonthouding.

Het feest begint op 25 Kislev (meestal december) en duurt tot 2 of 3 Tewet (omdat Kislev soms 30, soms 31 dagen telt).

Het is duidelijk dat het olie-wonder niet het enige wonder was, al was het wel spectaculair. De herinwijding betekende een nieuwe bloei van het Jodendom na de hellenisering, een terugkeer naar de trouw aan de eigen idealen, voor velen een bevestiging van Gods trouw aan Israël. Ook het Hebreeuws, onderdrukt door de Grieken, bloeide weer op.

In de loop van de eeuwen werd deze geschiedenis tot een nationaal symbool van spirituele herleving en veerkracht, waarop o.a. de vroege pioniers van vóór de stichting van de staat Israël teruggrepen.

Wie in de chanoeka-tijd in Israël loopt, ziet voor alle ramen, soms voor, soms achter de voordeur, de chanoeka-lampen branden en hoort het bijbehorende lied zingen.

Sommigen zien het als een lichtfeest in de donkere winterdagen, net als kerst of, zoals in vele culturen, een zonnewende. Wie zal het met zekerheid zeggen? Voor mij is het één van de symbolen van de eenheid van ons volk.

Bloeme Evers-Emden

<< Het mikwe – het rituele bad