Crescas handje
Bel Crescas: 020 - 640 23 80
Crescas schoolbord
Columns
Weblogs disclaimer

Ewoud Sanders

Ewoud Sanders is historicus en journalist. Hij is columnist bij NRC Handelsblad en vaste medewerker van onder meer Onze Taal, KB.nl en het Nieuw Israelietisch Weekblad. Ewoud Sanders heeft verschillende taalboeken op zijn naam staan en is bezig met een onderzoek naar het beeld van de Joden in kinderboeken én in de Nederlandse taal.
vrijdag 1 mei 2009
1 reactie
reageer op deze column
Delen |

Alles kits?

In 1904 publiceerde Wijnand van Schothorst een proefschrift over Het Dialect der Noord-West-Veluwe. Bij de k nam hij de woorden kips en kits op, met de mededeling dat ze hetzelfde betekenden, namelijk ‘in orde, netjes, goed’. Men zei indertijd op de Veluwe zowel alles kits als alles kips.

Die laatste variant is inmiddels in onbruik geraakt, maar alles kits doet het nog altijd goed. Er is geen reden om aan te nemen dat de uitdrukking op de Veluwe is ontstaan. Dat Van Schothorst alles kits als eerste optekende, berust waarschijnlijk op toeval. Aan het eind van de negentiende eeuw begon men de streektalen serieus in kaart te brengen. Maar omdat de algemene volkstaal zo lang door taalkundigen was genegeerd, werden veel woorden en uitdrukkingen die eigenlijk veel wijder waren verbreid, toen aan een bepaalde streek toegeschreven.

Dat kits in deze betekenis aan het begin van de twintigste eeuw ook buiten de Veluwe bekend was, blijkt onder meer uit enkele literaire bronnen. De Amsterdamse journalist M.J. Brusse, een groot kenner van de Amsterdamse en Rotterdamse stadstaal, gebruikte het in 1906 in Landlooperij, een prachtig verslag van zijn zwerftocht met ‘stroopers en schooiers’. In 1917 gebruikte hij de uitdrukking in Het rosse leven en sterven van de Zandstraat, een waardevol boekje over de ondergang van de oude Rotterdamse hoerenbuurt. In 1935 dook het op in Polletje Piekhaar van Willem van Iependaal, een boek over een Rotterdamse straatjongen (‘U voelt, dat ik daar behoefte aan zal hebbe en graag aan me patroon zou wille schrijve, dat alles kits is’).

Stropers, schooiers, straatjongens, dieven en hoeren: in die contreien moet de herkomst van alles kits worden gezocht. Zij spraken een eigen taaltje, het Bargoens, dat sterk is beïnvloed door het Jiddisj. Alles kits is dan ook niet speciaal ontsproten op de Veluwe, maar komt van het Jiddisje alles gietes dat ‘alle goeds’ betekent. Eigenlijk was het een heilwens, net als het Duitse alles Gute (het Duits is een belangrijke bron voor het Jiddisj).

De uitdrukking kent verschillende uitbreidingen. In Rotterdam is alles kits, kindje in de kolenbak gesignaleerd en in Groningen en Friesland zegt men: alles kits en de bok vet. Wijder verbreid is de uitbreiding alles kits achter de rits (ook wel ‘onder de rits’). Over deze variant schreef een informant: ,, Alles kits achter de rits is zeker vijfentwintig jaar oud. Ik leerde de uitdrukking van mijn dochter, leerling van het keurige Pascal College in Amsterdam, omstreeks 1973. De uitdrukking had een essentieel vervolg, c.q. antwoord. Degene die zei ‘Alles kits achter de rits?’, kreeg als wedervraag van zijn of haar gesprekspartner: ‘Alles pluis in het kruis?’ Ik vond dat toen heel geestig, en dat vind ik eigenlijk nog.’’ Vanzelfsprekend zijn verschillende mensen op de woordspeling alles kids gekomen. Er zijn een paar websites die zo heten (in België en Nederland) en het is de naam van onder meer een schoolkrant en een kinderspeelplaats.

Reacties

Leonie Cramwinckel-Bloch

woensdag 6 mei 2009
Geachte heer Sanders, ik reageer niet op de Crescascolumn (die ik altijd met veel plezier lees, evenals uw column in de NRC), maar ik heb wel een vraag. Mijn moeder schreef op een envelop "p.v.b." als ze hem aan me meegaf en ik hem aan iemand moest overhandigen. Volgens haar betekende dit "per vriendelijke bode". Deze afkorting ben ik verder nooit tegengekomen, hij staat ook niet in de dikke Van Daalen. Kent u hem? Hartelijk dank. LCB

Uw reactie:

Naam
Email
Reactie
vul de beveiligings-code in