Gisteren maakte de Bond tegen het vloeken bekend dat het vloeken en schelden op de Nederlandse televisie voor het eerst in jaren is afgenomen. Dat wil zeggen: op de publieke zenders. Op de commerciële zenders is het vloeken en schelden juist toegenomen.

Het zou interessant zijn om eens zo’n onderzoek te doen onder Joden. Wordt er onder liberale Joden meer gevloekt en gescholden dan onder de orthodoxen? En vloeken en schelden de niet-gebonden Joden het ergst? En – als belangrijkste vraag – hebben Joden hun eigen arsenaal aan vloeken en verwensingen?

Over dat laatste is wel het een en ander bekend. In 1998 heb ik samen met Rob Tempelaars een boekje geschreven getiteld Krijg de vinkentering! 1001 Nederlandse en Vlaamse verwensingen. In dat boek hebben we alle verwensingen samengebracht die we in het Nederlandse taalgebied konden vinden. Het waren er overigens geen 1001, maar wel heel veel en het meest opmerkelijk was dat Nederlanders een grote voorkeur hebben voor verwensingen met ziekten. Krijg de pest, de pokken, de pestpokken, de tering – het hield maar niet op.

In dat boekje, dat deels is gebaseerd op reacties van lezers op oproepen in enkele dagbladen, staan ook enkele ‘Joodse’ verwensingen. Die blonken, in vergelijking met de algemeen gebruikelijke ziekteverwensingen, uit door subtiliteit. Niet dat er geen ‘Joodse’ ziekteverwensingen bestaan – zie hieronder. Maar doorgaans waren Joodse verwensingen veel subtieler. Dat kun je je ook wel voorstellen, want een Jood die een niet-Jood keihard en glashelder zou verwensen, zou zichzelf al snel in gevaar kunnen brengen.

Hieronder enkele voorbeelden van Joodse verwensingen. De volgende keer kom ik er op terug. Ik meld nu vast: alle aanvullingen zijn welkom. Voeg ze hieronder toe of stuur ze mij via het mailadres van Crescas.

KRIJG DE KRENK

In 1905 door A.M. Reens gebruikt in Ghetto-ghijntjes. Krenk is Jiddisj voor ‘ziekte’. Het is afgeleid van het Duitse Kränke ‘stuipen, epilepsie’.

KRIJG HET MAKKE

In 1937 opgetekend in een Bargoens woordenboekje als ‘ziektewensing’. Makke is Jiddisj en betekent onder andere ‘slag, plaag, gebrek’. In de dieventaal werd het bovendien gebruikt voor ‘ziekte, wond, ongeluk’ en ‘fout’. Men zei ook voor makke liggen ‘ziek zijn’, en mij een makke voor ‘kan me niets schelen’. Een makke en een kanker wordt gebruikt voor ‘een dubbele sof’.

KRIJG EEN DARMSCHEURING

In 1904 door Herman Heijermans gebruikt in Diamantstad, een roman die speelt in Joods Amsterdam. Hij gebruikt de Jiddisje vorm: ‘Stik, stik,’ gilde Dovid, den doek die ’n bloedrige prop leek, dreigend in z’n vuist ballend: ‘Krijg ’n darme-reising, vuilik!... Wat doe ’k met je gelul! Geef me ’n paar schoene – dan trek ik ze an achter je lawaaie [begrafenis].’ Reissen is Jiddisj voor ‘scheuren’.

KRIJG DE WIJTIK, WEITIG

‘Ik heb jarenlang gewerkt in een Joods Psychiatrisch Ziekenhuis,’ schreef een informant, ‘waar ook veel ouderen verbleven die nog de mooiste Jiddisje uitdrukkingen gebruikten. Een van de oudere patiënten schold mij uit voor alles wat mooi en lelijk was, zoals krijg de tyfus, krijg de pokke, de pest en de koleire. Een heer vond het maar niets dat ik zo uitgekafferd werd en zei tegen mij: “Broeder, u moet tegen die vrouw zeggen krijg de wijtik (of weitig).” Op mijn vraag wat dat dan betekende zei hij: “Dat betekent: krijg alle ziektes die er maar te bedenken zijn bij elkaar en tegelijk.”’

Weitig (ook weiteg gespeld) is Jiddisj voor ‘ziekte, leed, smart’. Een Bargoens woordenboekje uit 1906 geeft als variant ‘krijg alle judische wijzik’. De verwensing komt zelfstandig voor, maar ook in een liedje dat Joodse loopjongens (zogenoemde haambrengers) zongen als ze naar hun mening te weinig fooi hadden gekregen voor aan huis bezorgde vis:

Krieg de wijtik
Op frijtik
Hot da memme
Ka deite
Meer nytik.

Vrij vertaald:
Krijg de ziekte
Op vrijdag
Heeft je moeder
Geen duiten
Meer nodig.

Krijg de wijtik is ook aangetroffen in de verbasterde vorm krijg een wijting. Het gaat hier om een zogeheten volksetymologische verbastering: omdat wijtik niet meer werd begrepen, maakte men er wijting (vis) van.

(wordt vervolgd)