Bestaan er Joodse verwensingen? Ja, die bestaan. Hieronder een tweede selectie.

HIJ ZAL VERZIEKEN
Voor de Tweede Wereldoorlog gehoord in Joods Amsterdam. Verzieken betekent hier niet ‘bederven, in de war sturen’ of ‘door ziekte geheel verzwakken en uitgeput raken’, maar ‘het door ziekte kwijtraken van geld, vooral door de kosten van medicijnen, medische hulp en dergelijke’. Tot 1914 stond deze betekenis van verzieken nog in de Grote Van Dale, inmiddels is zij verouderd (en dus geschrapt). Deze verwensing betekent dus ‘moge hij al zijn geld kwijtraken door ziek te worden’.

KRIJG DE DALLES
Dalles is Jiddisj voor ‘armoede’. Men zegt ook in de dalles zitten. A.M. Reens gebruikte de verwensing in 1905 in Ghetto-ghijntjes: ‘Krijg de dalles. Zoo zal je kouwe koorts krijge as je de waarheid niet spreekt, schreeuwt mevrouw Slomper hem toe.’

Een schertsende vervorming van dalles vinden we in de Bargoense uitdrukking (krijg) de dahlia, vaak met de toevoeging in volle bloei, wat zoveel wil zeggen als ‘armoe troef’. Een ‘praatjesmaker’ wordt soms spottend een baron van dalleshausen genoemd.

KRIJG HET FALDERAPPES
Falderappes (ook falderapes, chalderapes, falderappie) is een Jiddisj woord. De verdere herkomst is onzeker. Een van de mogelijkheden is dat het teruggaat op het Portugese gualdrapa, dat ‘paardendek’ betekent. Onder Amsterdamse Joden was het een scheldwoord voor ‘gepeupel’, ‘schorriemorrie’. Vervolgens is dit gebruik doorgedrongen in het Algemeen Informeel Nederlands. In deze verwensing is falderappes een fictieve ziekte.

KRIJG HET GELAAS (AAN JE KOP)
Gelaas is Jiddisj voor ‘ziekte, zweer, gezwel’. Men schrijft ook wel chelaas of gal(l)aas. De verwensing is onder andere aangetroffen in het werk van Karel de Wind en Is. Querido. Men zei ook zich het gelaas werken. Een ‘onaangename, nare kerel’ werd wel een gelaasdarm genoemd.

KRIJG (JIJ) HET HELE POLIKLINIEKBORD
Volgens een informant een oorspronkelijk Joodse verwensing die in het vooroorlogse Amsterdam gehoord kon worden. Men zei ook krijg alles wat er op het bord van de polikliniek staat, behalve de dokter en het spreekuur.

KRIJG DE KLOK
De klok is een niet-bestaande ziekte. Dat was ook de grap van krijg de klok: als de toegesprokene vroeg wat er met deze verwensing bedoeld werd, luidde het antwoord elk uur een slag.

KRIJG DE CETEM
Tussen 1923 en 1950 verscheen in Amsterdam de krant De Cetem, een internationaal, financieel, economisch nieuwsblad. Het ging om een Nederlandse editie van een populaire Franse krant. Sinds 1924 verscheen deze krant – als eerste in Nederland – op zondag. Hij werd op zondagavond verkocht en bevatte alle uitslagen van de sportwedstrijden van die dag – een noviteit in de Nederlandse journalistiek. Om dit nog eens extra te benadrukken, werd de krant die dag uitgevent met de kreet: ‘Alle uitslagen!’ In Joodse kringen ontstond al snel de verwensing krijg de cetem, waarmee werd bedoeld: krijg alle uitslagen bij elkaar – lees: alle huiduitslagen. Omdat niet iedereen deze verwensing direct begreep, kwam ook de uitgebreide vorm voor, namelijk krijg de cetem, dan heb je alle uitslagen bij elkaar. Met het krantje verdween de uitdrukking, maar hij leeft nog voort in de herinnering van veel Amsterdammers.

KRIJG DE VAZ DIAS (DAN HEB JE ALLE UITSLAGEN TEGELIJK)
Tussen 1904 en 1934 was Vaz Dias een bekend persbureau. Het werd opgericht door Mozes Vaz Dias (1881-1963) en later overgenomen door het ANP, waarvan Vaz Dias nog een paar jaar mededirecteur was. Op 21 februari 1922 was Mozes Vaz Dias als eerste in Nederland begonnen met het uitzenden van nieuwsberichten via de radio. In deze uitzendingen waren ook de sportuitslagen te horen. Net als bij krijg de cetem wordt in de verwensing krijg de vaz dias een woordspel gespeeld met (sport)uitslagen – (huid)uitslagen. De uitleg ‘dan heb je alle uitslagen tegelijk’ werd alleen toegevoegd als iemand de verwensing niet begreep, aldus een informant.

LIK ME TOGES
Zeker in Joodse kringen een gewone verwensing. De spelling varieert: de Grote Van Dale geeft tochus, toges, tokes en toochus. Startpunt is het Hebreeuwse tachat dat ‘onder, beneden’ betekent. Het Jiddisj kent onder andere toocheslikker ‘kruiperig iemand’ (gevormd naar het Nederlandse gatlikker) en toochespoonem ‘glad of bleek gezicht’ – zeg maar blotebillengezicht. Het woord toges is in 1887 voor het eerst opgetekend en werd in sommige kringen ook voor ‘vagina’ gebruikt. Men zegt tevens dat plak ik aan me toges voor ‘daar trek ik me niks van aan’.

Aanvullingen zijn welkom.