Bel Crescas: 020 - 640 23 80
Crescas schoolbord
Columns
Weblogs disclaimer

Leo Mock

Drs. Leo Mock (1968) volgde een opleiding aan een talmoedhogeschool (jesjiwa) in Israël. Verder studeerde hij Joodse geschiedenis aan de Bar-Ilan Universiteit en oude geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam (UvA). Sinds 1999 is hij docent bij de Vakgroep Hebreeuws van de UvA en sinds 2010 doet hij promotie-onderzoek aan de Universiteit Tilburg, waar hij ook Judaica doceert. Leo Mock heeft verschillende publicaties over jodendom op zijn naam en is betrokken bij het tijdschrift Tenachon, een uitgave van PaRDeS, een stichting die zich inzet voor het ontsluiten van Joodse bronnen voor een Joods en Christelijk publiek en het bevorderen van de interreligieuze dialoog. Voor Crescas verzorgt hij, naast zijn wekelijkse column op de website, diverse Rabbinica-cursussen. Sinds zomer 2012 is Leo Mock adviseur Joodse Zaken van Beth Shalom.
vrijdag 19 december 2008
reageer op deze column
Delen |

Een ongeluk of dood door schuld?

Ik schrijf dit blog / deze column uit Israël, waar ik nu ‘op vakantie ben’. Op het Ben-Gurion vliegveld aangekomen, probeer ik een taxi voor ons gezin te bemachtigen.

Dit blijkt allemaal problematisch te zijn voor de taxichauffeur: hoe oud zijn de kinderen, hoeveel kinderen mogen er ook al weer op de achterbank volgens de wet en de verzekeringsmaatschappij, hoe lang is dit meisje, komt de gordel niet te dicht bij haar keel – zodat verstikkingsgevaar bij een ongeluk op de loer ligt?, et cetera ... Het zou allemaal niet zo triest zijn als zich niet net afgelopen dinsdag een ongeluk met 25 doden bij Eilat had voorgedaan. Veroorzaakt door ruzie tussen twee buschauffeurs en bijbehorend roekeloos rijgedrag. Volgens de krant had de chauffeur die het ongeluk veroorzaakte 22 verkeersovertredingen in de loop van de jaren op zijn naam staan, waarvan de laatste 6 jaar geleden .....

Diezelfde dinsdag vond in Jeruzalem het 18e congres plaats voor rabbijnen over geldzaken in de halacha. Blijkbaar geïnspireerd door het ongeluk, vond één van de aanwezige belangrijke rabbijnen – Rabbijn Zalman Nechemja Goldberg – dat wie betrokken was bij een ongeluk met dodelijke slachtoffers, verplicht is vanuit bijbelse optiek om in ballingschap te gaan in een vluchtstad. En dat ook in onze tijden, waarin het bijbelse recht niet toepasbaar is, iemand die een dodelijk ongeluk veroorzaakt, in ballingschap moet. Hoe hij zich dit precies had voorgesteld, wordt uit het krantenartikel niet duidelijk.

Toch is het allemaal wat gecompliceerder dan de rabbijn voorstelt. Moeten we niet kijken of het een ongeluk is of nalatigheid, of de dader wel iets te verwijten valt?! Het bijbelse gedachtegoed in deze, is ook complexer en verder van ons ‘gedachte-bed’ dan we ons bewust zijn. Op drie plekken in de Tora lezen we over iemand die verbannen moet worden omdat hij iemand gedood heeft, maar dit niet expres heeft gedaan. Anders is hij een moordenaar, waarvoor geen ballingschap als straf geldt, maar de doodstraf. De eerste passage vinden we in Sjemot (Exodus) 21:12-13. Daar lezen we dat wie een ander (neer)slaat zeker gedood zal moeten worden. Maar wie niet op iemand heeft geloerd – met voorbedachte rade zouden wij zeggen – maar ‘God heeft het hem ter hande gesteld’, die moet naar een voorbestemde plaats vluchten. Blijkbaar veronderstelt men hier dat iemand òf expres handelt en dus een moordenaar is, òf door God gestuurd / bestuurd wordt en daarom / desondanks nog steeds een moordenaar is, maar van een lager niveau – vandaar dat hij moet vluchten. Inderdaad kom je nog in de rabbijnse literatuur de idee tegen dat ‘vanuit de slechten het slechte voortkomt’. Met andere woorden: een ongeluk is geen ongeluk maar een straf voor zowel dader als slachtoffer. Ik denk niet dat wij hier in 2008 - en bijna 2009 -vrolijk van worden.

Wat overigens de functie van die vluchtplaats is, komt in deze verzen niet uit de verf. Daar lezen we wel over in Bemidbar (Numeri) 35:9-34. God geeft hier aan Mosje de opdracht om zes vluchtsteden te bestemmen. De vluchtstad die iemand asiel verleent omdat hij een ander per ongeluk heeft gedood. Dat asiel blijkt broodnodig te zijn, omdat hij anders door de bloedwreker wordt gedood – hetgeen volgens de Tora in sommige gevallen okay is (eigen rechter eerst ... zie Bemidbar 35:27). Zo’n ballingschap duurt totdat de Hogepriester dood is, waarna alles vergeten en vergeven is. Het is verder aan de gemeente om vast te stellen of iemand een moordenaar is en daarom de doodstraf verdient, of dat iemand per ongeluk heeft gedood en in ballingschap moet in één van de zes vluchtsteden.

Maar hoe bepaal je dat? Bemidbar 35 is daar niet geheel duidelijk over. Het lijkt alsof elk direct contact tussen dader en slachtoffer, dat tot de dood leidt – met een stenen voorwerp, een houten voorwerp, metaal of de blote hand - altijd als moord wordt gezien. Ook wanneer duidelijk zichtbaar is dat uit haat of vijandschap is gehandeld, wordt van opzet uitgegaan en wordt het voorval als moord beschouwd. Alleen wanneer zonder aanleiding, opeens, iemand geduwd wordt, een voorwerp of steen op zich krijgt en sterft – en de dader geen haat of vijandschap jegens het slachtoffer koesterde – moet de dader in ballingschap. Raar, want het is dan toch een ongeluk? Of bestaat een ongeluk niet en is alles verwijtbaar? Let ook op dat de Hebreeuwse tekst, ook in het geval van de tot ballingschap veroordeelde dader, van ‘moordenaar’ spreekt (rotzeach) – blijkbaar kent men geen duidelijk verschil tussen moord, doodslag en een ongeluk. Ik zou niet in een dergelijke samenleving willen leven. Ook heb ik weinig vertrouwen in de gemeente / jury die moet bepalen of sprake is van haat of vijandschap. Wie weet welke intriges de boventoon gaan voeren in een dergelijke samenleving met een hoge graad van sociale dwang, sociale controle en stamverbanden en familieclans ...

In Dewariem 19 vinden we de laatste plaats over opzettelijke moord en dood door ongeval. In vers 4 en 5 geeft de Tora het voorbeeld van iemand die in ballingschap moet gaan: Wie iemand zonder denken doodt en hem niet eerder haatte. Het voorbeeld dat gegeven wordt, is iemand die in het bos hout hakt, samen met een andere persoon. Wanneer hij zijn hand met de bijl wil laten neerkomen op het stuk hout, vliegt het ijzer van de steel en raakt de ander die hierdoor gedood wordt. Dit is het klassieke voorbeeld om in ballingschap te gaan – terwijl wij zouden zeggen dat dit toch typisch een ongeluk is. Tenzij de houthakker nalatig was en wist dat de bijl niet stevig was en hij daardoor nalatig en verwijtbaar is. Bovendien heb je als persoon ook een eigen verantwoordelijkheid – ga niet dicht op het houthakken staan, zou ik als jiddisje vader zeggen ...

Maimonides geeft in zijn codex een driedeling van soorten dodelijke ongelukken: een ongeluk dat op opzet lijkt, een ongeluk dat op overmacht lijkt en het ongeluk dat uit onnadachtzaam handelen voortkomt. Wie een ongeluk dat op opzet lijkt veroorzaakt, gaat niet in ballingschap omdat waarschijnlijk opzet in het spel is. De bloedwraker mag hem doden. Wat moet hij dus doen om gered te worden, schrijft Maimonides? Oppassen voor de bloedwraker ... Fijne samenleving gaat dat worden ...

Wie een ongeluk veroorzaakt dat op overmacht lijkt, is vrij van alles. Als voorbeeld geeft Maimonides in navolging van de Misjna iemand die een vat aan een touw naar boven trekt en het touw breekt, het vat valt en doodt iemand. Wij zouden het hier weer niet mee eens zijn. Wanneer je iets naar boven takelt. moet je allerlei voorzorgsmaatregelen nemen – is het touw wel dik genoeg, was het vat niet te zwaar etc. Terwijl Maimonides weer als voorbeeld van een ongeluk waarop als straf ballingschap staat, het voorbeeld geeft van iemand die een vat naar beneden takelt, waarna het touw breekt en het vat valt en iemand doodt. Of iemand die een ladder afdaalt en hij valt en doodt iemand met zijn gewicht. Al die gevallen zijn ongelukken waarvoor je in ballingschap moet, omdat “bij het naar beneden gaan of neerwaartse bewegingen in de meeste gevallen schade ontstaat, omdat de natuur van zware voorwerpen is, om naar beneden te gaan met snelheid. En omdat hij niet voorzichtig genoeg was en zijn handelen bij het naar beneden gaan niet goed voorbereidde – daarom moet hij in ballingschap.” Een typisch voorbeeld volgens ons van nalatigheid die inderdaad bestraft moet worden, maar niet door ballingschap maar door bijvoorbeeld een hoge geldboete, smartengeld, schadegeld en het verbod om een bepaald beroep uit te oefenen.

Tot slot: het volgen van halacha in deze soort zaken zou tot rare toestanden leiden. Zo schrijft Maimonides bijvoorbeeld in navolging van de Talmoed, dat iemand alleen in ballingschap moet indien het slachtoffer meteen dood was. Leefde hij echter nog eventjes na het ongeval, dan is hij vrijgesteld. Ook vind de halacha dat wie een steen naar een dadelpalm gooit om dadels naar beneden te krijgen en de dadeltros inderdaad naar beneden valt en een baby doodt, dat zo iemand vrij is van ballingschap. Omdat het slechts indirect voortkomt uit zijn handelingen. Hij gooit een steen naar de tros en de tros valt en doodt het kindje. Tsja ..

Uw reactie:

Naam
Email
Reactie
vul de beveiligings-code in
sep 2014Inkeer
sep 2014A Jid darf leben mit der Zeit
aug 2014Was vroeger alles beter?
aug 2014Zinkend schip?
aug 2014Ondanks alles...
aug 2014Hamatsav
jul 2014Vakantie
jul 2014Joodse archeologie in Nederland
jun 2014Het lot-orakel
jun 2014De gelederen der spotters
jun 2014Mysterieuze ossen
jun 2014Slenteren door Amsterdam
mei 2014De ketting van de opperrabbijn
mei 2014Van Ostadestraat
mei 2014Orthodox vandalisme
mei 2014Diverse engerds
mei 2014Belachelijke kritiek?
apr 2014Chameets in de Pesachweek
apr 2014Wat doet een wc-bril in de Haggada?
apr 2014Weg met de chameets-hysterie!
mrt 2014De Rode Koe
mrt 2014Na Poeriem
mrt 2014Gemengde berichten ...
mrt 2014De ultra's en de dienstplicht
feb 2014Dom
feb 2014De Olympische Spelen
feb 2014Europees erfgoed
feb 2014De knikkers van Anne Frank
jan 2014Dat was de week die was...
jan 2014Gelukkig of ongelukkig op Knuffeldag
jan 2014Kasjroet-vervalsingen
jan 2014Koken op sjabbat
jan 2014De substitutieregel
dec 2013Joden en kerst
dec 2013Korte dagen
dec 2013Jodendom en mensenrechten
dec 2013Rabbijnen in het NIW
nov 2013Chanoeka
nov 2013Afscheiden
nov 2013Vrouwen en auto's
nov 2013Nerds
nov 2013Synchroniciteit
okt 2013Zwarte Piet
okt 2013Nieuwe koelkast
okt 2013Na het overlijden van Rabbijn Ovadia Josef
okt 2013Bidden voor Ovadia Josef
sep 2013De grootste soeka
sep 2013Soekot voor iedereen
sep 2013Een liefdevolle Jom Kipoer
aug 2013Bietjes voor Rosj Hasjana
aug 2013Vakantiegevoel
aug 2013In het Heilige Land
jul 2013Sjabbat Chazon
jul 2013Trier
jul 2013Slavernij en de sjabbat
jun 2013Elijahoe haNavi
jun 2013Loodgieten
jun 2013Eer hem, maar wantrouw hem
jun 2013Treuren in of om Tammoez
mei 2013Gelatine kosjer?
mei 2013Een nieuwe ijstijd
mei 2013Vrijheid
mei 2013Gebed voor het Koninklijk Huis
apr 2013Vliegen in een plastic zak
apr 2013Belieber
apr 2013Sehacheles
apr 2013Alleen mannen?
mrt 2013Priesterzegen
mrt 2013Pesach - het is weer feest!
mrt 2013Rook
mrt 2013Wegwerpartikelen
mrt 2013Grap? Of niet?
feb 2013De Poeriem-rav
feb 2013Hongarije
feb 2013Pruiken en zoenen
feb 2013Limor zoekt haar soul-mate
jan 2013Stemmen
jan 2013Winter is niet zo jood
jan 2013Kinderen met Down
jan 2013Leuke kerstliedjes
dec 2012Vrouwen
dec 2012Vreedzaam omgaan met diversiteit
dec 2012Psycholoog of rabbijn?
nov 2012Een ironische gebeurtenis
nov 2012Een teken
nov 2012Zuur
nov 2012Pratende dieren
nov 2012Natuurverschijnselen
okt 2012Boom der Kennis
okt 2012Leesrooster
okt 2012Pas goed op uw smartphone!
okt 2012Back to normal
sep 2012Balans
sep 2012Vreedzame paden
aug 2012Fata morgana, of de kunst van het kijken
aug 2012Luxemburg
jul 2012Leuk hotelletje
jul 2012Impulsief
jun 2012Vogels kijken in de polder
jun 2012Leraren
jun 2012Sport
jun 2012Verdwenen stoel
jun 2012Bacteriën
mei 2012Verslapen
mei 2012Achterstand ingehaald
mei 2012Echt?
mei 2012Jom HaMalka-drukte
apr 2012Een warm bad
apr 2012Post-Pesach dilemma’s
apr 2012Nog even over Pesach
apr 2012Stroomstoring
mrt 2012De waarde van getallen
mrt 2012Lente
mrt 2012Een ingewikkeld parcours
feb 2012Rekenkunst met verrassende uitkomst
feb 2012Crisisverhalen
feb 2012De seculiere inwoners van Kiriat haJovel
feb 2012Waterdamp
jan 2012Werken is gezond
jan 2012Schwer zu sein a Jid
jan 2012Beth Sjemesj
dec 2011Chanoeka-overpeinzingen
dec 2011De 25e van de maand
dec 2011Buitenaards
dec 2011Seizoensperikelen
nov 2011Andere maten
nov 2011Weet wat je eet
nov 2011Over een etrog, een rebbe, rabbijnen en de zon
okt 2011Over voorspellingen en hoofdrekenen
okt 2011Een einde en een begin, maar wel blijven bidden!
okt 2011Reizigers houden niet van regen
okt 2011Introspectie
sep 2011Kabbala-les
sep 2011Troonrede en Miljoenennota
sep 2011SpongeBob
sep 2011Nog eens over inkeer
sep 2011Inkeer
aug 2011Protesteren in Rechovot
jul 2011Awoide zorre
jul 2011Sjocheet van Oranje
jul 2011Bio-industrie en sjechita
jun 2011Moeten wij dieren eten?
jun 2011Cottage cheese
jun 2011Gevaren
jun 2011Onverdoofd
mei 2011Onze voeding
mei 2011Moleculair kasjroet
mei 2011Mei
mei 2011De Masjiach
apr 2011Tussen Amsterdam en Rechovot
apr 2011Vegen met beleid
apr 2011Noden en verboden
apr 2011Chameetsologie en andere Pesachwetenschap
apr 2011SMS uw vraag!
mrt 2011Elke dag Poeriem!
mrt 2011Het einde van de wereld?
mrt 2011Elke dag Poeriem
mrt 2011Teruggeven
feb 2011De zon
feb 2011Woestijngodsdienst
feb 2011Stadswandeling
feb 2011Gekke wereld
jan 2011Liberale Joden of Christenen voor Israël?
jan 2011Het Kohnstamm Instituut en etnische groepen
jan 2011Niets aan de hand
jan 2011Terug in Nederland
dec 2010Instant-religie
dec 2010Wat een gekte allemaal...
dec 2010Vasten voor regen
nov 2010De lichtjes van Chanoeka
nov 2010Schaarste
nov 2010Een drukke zondag
nov 2010Amsterdammer in de provincie
okt 2010Carlebach
okt 2010Mark Rutte, Yona Metzger en UFO’s
okt 2010Informatie-'overkill'
okt 2010Triest en oppervlakkig
okt 2010De bittere maand
sep 2010Met plantjes zwaaien
sep 2010Hufterigheid
sep 2010Xenofobie
sep 2010Een tzaddiek
aug 2010Wat doen we op sjabbat?
aug 2010Een ontspannen vakantie
jul 2010Paul
jul 2010Keppeltjesdag
jun 2010Een echte held
jun 2010Politici laten zich niet horen
jun 2010Bowlen
mei 2010Jesaja 53:5
mei 2010Eten
mei 2010Koninginnedag
apr 2010Lag Be'omer
apr 2010Feestvieren en herdenken
apr 2010Dóórpakken
apr 2010Ben jij nog in?
apr 2010Pesach: waar gaat het echt om?
mrt 2010Méér dan vier vragen ...
mrt 2010Insecten
mrt 2010De langste Poeriem ooit
mrt 2010Herken de Poeriemgrap!
feb 2010Rare vragen, rare antwoorden
feb 2010Rabbijn Elon in problemen
feb 2010Gescheiden buslijnen
feb 2010Nogmaals de diboek
jan 2010Diboek
jan 2010Natuurrampen
jan 2010Een boek kopen
jan 2010Uitvinding van de bakker
jan 2010Oud-en-Nieuw
dec 2009Taal
dec 2009Halachisch veroorzaakte kinderloosheid
nov 2009Dawwenen op het juiste moment
nov 2009Kosjer
nov 2009Bidden om regen
nov 2009Het wisselen van de seizoenen
okt 2009Leerhuizen in de mediene
okt 2009Een boek uitlezen
okt 2009Onze minhag
okt 2009Een soeka in de Diaspora
okt 2009Soekotmelancholie
sep 2009Jom Kippoer
sep 2009Leeuwen en beren
sep 2009Woordeloze haast
sep 2009De 'midrechov' in Jeruzalem
aug 2009Tatoeages, een beladen imago
aug 2009Op bezoek bij S
jun 2009Vakantie
jun 2009Generatiekloof
mei 2009Cheesecake
mei 2009Keukenhof
mei 2009Varkensgriep
apr 2009Vakantie
apr 2009Chameets
mrt 2009Een jesjiva-gave
mrt 2009Wie zonder zonde is, wordt immuun voor .....
mrt 2009Economie
mrt 2009Poeriem
feb 2009Taal en getallen
feb 2009Internet-tribalisme
feb 2009Verkiezingen
feb 2009De taxichauffeur en de zoon van de rabbijn
jan 2009Liefde
jan 2009Oppassen voor slangengif!
jan 2009Cafépraat
jan 2009Veel boeken – en een goed huwelijk
dec 2008Een ongeluk of dood door schuld?
dec 2008De Israëlische State Controller
dec 2008De periferie
nov 2008Zending
nov 2008Kromme komkommers
nov 2008Actie en reactie
nov 2008De regenmaker
okt 2008Slechte gedachtes
okt 2008Hosjanna Rabbah
okt 2008Soekot
okt 2008Onze zondes
okt 2008Een oud kabbalistisch gebed
Crescas is partner in